ଧନ୍ବନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହା ଏକ ଏପରି ରୋଗ ଯାହା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ସହିତ ଆସେ ଏବଂ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ତା’ର ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ରୋଗକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କ୍ଷୟ, ଶୋଷ ଏବଂ ରୋଗମହାରାଜ ଭାବରେ ଓ ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହା ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଏବଂ ଦ୍ୱିଜଗଣଙ୍କୁ ଅପତିତ ହୋଇଥିଲା। ରାଜା ଏବଂ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦୁଇ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାରୁ ଏହା ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା ନାମରେ ପରିଚିତ। ଶରୀର ଏବଂ ଜୀବନ ଶକ୍ତିର କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ‘କ୍ଷୟ’ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ; ତା’ର କାରଣ ଏହି କ୍ଷୟ। ଶରୀରର ରସ ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଶୋଷ’ କୁହାଯାଏ; ଏହି ରୋଗ ଅନ୍ୟ ରୋଗମାନଙ୍କର ରାଜା ଭଳି। ଅତି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରକୃତିକ ଚେସ୍ଟାକୁ ଦମନ, ଶୁକ୍ର, ଶକ୍ତି ଏବଂ ତେଲିଆ ଦ୍ରବ୍ୟର ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ପାନୀୟର ନିୟମ ତ୍ୟାଗ—ଏହି ଚାରିଟି କାରଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଏହାର ଫଳରେ ଶରୀରର ଭାତି (ବାୟୁ) ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଏବଂ ପିତ୍ତ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡିକ ଶରୀରର ଗଠି ଭିତରେ ବସି, ଶିରାକୁ ଦବାଇ ଦିଏ, ନାଳିକାଗୁଡିକୁ ବନ୍ଦ କରିଦିଏ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ରାବ ହୁଏ। ଶରୀରର ମଧ୍ୟ, ଉପର, ତଳ, ଅନ୍ୟ ଅଂଶ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଏହି ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର ନାକ ଝାରା, ଜ୍ୱର। ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ମୁଁ ମଧ୍ୟରେ ମିଠାସ, ନରମତା, ଅଗ୍ନିମାଣ୍ଡ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା, ଶୁଧ ଓ ଅଶୁଧ ଦେଖିବାରେ ଏକ ଭାବ ଦେଖାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରାୟତଃ ପୋକା, ଗାସ, କେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଶୁଧି ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ; ମନ୍ଦା, ବମି, ରୁଚିହୀନତା ଏବଂ ସ୍ନାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ। ହାତ, ଜଘ, ଛାତି, ପା, ମୁଁ, ଉଦର ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଅତି ଧୂସର ହୁଏ; ବାହୁରେ ଚାବୁକ ଭଳି ବେଥା, ଜିହ୍ବାରେ ଜ୍ୱାଳା, ଶରୀରର ଦୃଷ୍ୟ ଦୂର୍ଦ୍ଦଶା ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ନାରୀ, ମଦ୍ୟ, ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟି, ମୁଡ଼ି ଢାକିବା, ନଖ, କେଶ, ହାଡ଼ ଅଧିକ ବୃଦ୍ଧି, ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅତ୍ୟାଚାର। ସ୍୵ପ୍ନରେ ପଡ଼ିଯିବା, ଶୃଗାଳ, ସାପ, ଦୂତ, ଜଙ୍ଗଲୀ ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବା; କେଶ, ହାଡ଼, ଚିଲ୍କା, ଖାକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା। ବିରାନ ଗାଁ ଓ ଦେଶ, ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଜଳୁଥିବା ଗଛ ଦେଖିବାର ଦୃଷ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ନାକ ଅଟକିଯିବା, ଶ୍୵ାସ କଷ୍ଟ, କାଶ, ଗଳା ଭଙ୍ଗି ଯିବା, ମଣ୍ଡା, ଉପର ଶ୍୵ାସ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଉଦରରୁ ବମି ହେବା ଦେଖାଯାଏ। ପାଶ୍ୱରେ ବେଥା ହେଲେ ଗଠିରେ ଜ୍ୱର ଆସେ; ଏହି ୧୧ ଲକ୍ଷଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାର ମୁଖ୍ୟ ଚିହ୍ନ। ଏହାର ଜଟିଳତାରେ ଦେଖାଯାଏ—ଗଳା ନଷ୍ଟ କରି ଦେଉଥିବା ବେଥା, ହାଉଁ ଦେବା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଥୁକିବା, ଅଗ୍ନିମାଣ୍ଡ୍ୟ, ମୁଁ ଦୂର୍ଗନ୍ଧ। ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାଶ୍ୱରେ ବେଥା, ଶରୀର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଗଳା ଅଟକିଯିବା, ଧ୍ୱନି ହ୍ରାସ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପା, କାନ୍ଧ, ହାତରେ ବେଥା। ଜ୍ୱାଳା, ଡାୟାରିଆ, ରକ୍ତ ବମି, ମୁଁ ଦୂର୍ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର, ମୁହଁ ଭ୍ରମ; କଫ ଦ୍ୱାରା ରୁଚିହୀନତା, ବମି, କାଶ, ଛାତିରେ ଭାର, ଉପରେ ଭାର ଅନୁଭୂତି। ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ନାକ ଝାରା, ଶ୍୵ାସ କଷ୍ଟ, ଗଳା ଭଙ୍ଗି ଯିବା, ଅଗ୍ନିମାଣ୍ଡ୍ୟ; ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ହ୍ରାସ, ଫୁଲା, ଲେପ, ଅତିରିକ୍ତ କଫ। ନାଳିକା ବନ୍ଦ ଓ ତନ୍ତୁ ଶୁଷ୍କ ହେଲେ ମନରେ ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ ଜଟିଳତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।