ଏକ ସମୟର କଥା, ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମହାର୍ଷି ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଶରୀରର ରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅତି ଗମ୍ଭୀର ଓ ତତ୍ତ୍ୱମୟ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ— ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଯେଉଁ ହିକ୍କା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଏହା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉତ୍ତେଜନା ସହ ମୁଖ ମଧ୍ୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଓ ପ୍ରତିଟି ଘଟଣା ସହ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁ ହିକ୍କା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା କମ୍ପନ କରାଏ, ତାହାକୁ 'ଯୁଗଳ' ପ୍ରକାର ହିକ୍କା ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ସହ ଭ୍ରମ, ବାନ୍ତି, ଦୀନ୍ନ, ଓ ଚକ୍ଷୁ ଘୂରାଣି ହୁଏ। ଏହି ଯୁଗଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିକ୍କା ଯଦି ବିକାଶ ପାଏ, ଭୃକ୍ତି ଓ କପାଳ ଝୁଲିଯାଏ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହା ଦେହ ଓ କଥାକୁ ଶିଥିଳ କରେ, ସ୍ମୃତି ଓ ଚେତନା ହରାଇ ଦିଏ, ପ୍ରାଣ ନାଡ଼ୀକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ ଓ ସେଥିରେ ବେଦନା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ପଛକୁ ବଙ୍କିଯାଏ ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ, ଏହି 'ମହାହିକ୍କା' ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯାହା ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱର, ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ଅପାର ଶକ୍ତି ନେଇ ଆସେ। ଏହା ପେଟ କିମ୍ବା ନାଭି ରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଥିଲା। ଏହି ପ୍ରକାର ହିକ୍କାରେ ବଡ଼ ଉବାସ ଓ ଜିହ୍ୱା ଚିରିବା ହୁଏ; ଗଭୀର କାରଣ ରହିଲେ ଏହି ଗଭୀର ହିକ୍କା ସାଧାରଣରେ ନିରାମୟ ହୁଏନି। ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ହିକ୍କାରେ ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରକାରରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ବୃଦ୍ଧ ବା ଯେଉଁମାନେ ଅତିରିକ୍ତ କାମଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ସେମାନେ ମଧ୍ୟରେ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ଶରୀର ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନ୍ନ ଅଭାବରେ କ୍ଷୀଣ, ସେଠାରେ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ନିରାମୟ ହେବା ସମ୍ଭବ, କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ସ୍ଥିର ହୋଇ ପଡ଼ିଥାଏ, ସେପରି ରହିଯାଏ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ— "ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା ନାମକ ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ସହ ଆସେ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କ୍ଷୟ, ଶୋଷ, ଓ ରୋଗମହାପତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ଅପରାଧ ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିଲା। 'ରାଜା' ଓ 'ଯକ୍ଷ୍ମା' ଉଭୟ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା କୁହାଯାଏ; ଦେହ ଓ ରସ ଶୋଷ ହେବାରୁ ଏହାକୁ କ୍ଷୟ କୁହାଯାଏ ଓ ଏହି କାରଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଶରୀର ରସ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶୁଷ୍କ ହେବାରୁ ଏହି ରୋଗକୁ ଶୋଷ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ରୋଗ ରୋଗମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରାଜା ସଦୃଶ, ଏହା ଅସାବଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ଅଭିପ୍ସା ଦମନ, ଓ ବୀର୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଓ ସ୍ନିଗ୍ଧତା ହ୍ରାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ନିୟମ ତ୍ୟାଗ କରିବା—ଏହି ଚାରିଟି ଏହାର କାରଣ; ଏହାରେ ବାତ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ ଓ ପିତ୍ତ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ବିକୃତି ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ଦୋଷମାନେ ଶରୀରର ସନ୍ଧିସ୍ଥଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନାଡ଼ୀକୁ ଚାପ ଦେଉଛନ୍ତି, ସ୍ରୋତୋ ଅଟକାଇ ଦେଉଛନ୍ତି କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ନିସ୍ସର୍ଗ କରାଉଛନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ଦେହର ମଧ୍ୟ, ଉପର, ତଳ, ଓ ଅନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଏବଂ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ହୁଏ; ଏହା ସହ ଗୁରୁତର ନାକ ଜଳ, ଜ୍ୱର ଆସେ। ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ, ମୁଁହରେ ମିଠା ଲାଗିବା, କମଳତା, ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା, ଓ ପବିତ୍ର-ଅପବିତ୍ର ଦେଖିବାରେ ଭେଦ ନ ହେବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ପ୍ରାୟ ମାକି, ଘାସ, କେଶ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତ ହୁଏ; ମନ୍ଦା, ବାନ୍ତି, ରୁଚି ହ୍ରାସ, ଓ ସ୍ନାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ। ହାତ, ଉରୁ, ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ପାଦ, ମୁଁହ, ଉଦର, ଓ ଚକ୍ଷୁ ବହୁତ ଫିକା ହୋଇଯାଏ; ବାହୁରେ ଚାବୁକ ମାରିବା ପରି ବେଦନା, ଜିହ୍ୱା ଜଳିବା, ଓ ଦେହର ଦୃଶ୍ୟ ଅପ୍ରୀତିକର ହୁଏ। ନାରୀ, ମଦ୍ୟ, ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ, ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା, ନଖ, କେଶ, ଓ ହାଡ଼ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅପମାନ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏଠି ସ୍ୱପ୍ନରେ ତଳ ପଡ଼ିବା, ଶ୍ୱାନ, ସର୍ପ, ରକ୍ଷସ, ମୃଗ, ପକ୍ଷୀ ଓ କେଶ, ହାଡ଼, ଚିରା, ଭସ୍ମ ର ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସ୍ୱପ୍ନରେ ଉଜଡ଼ ଗାଁ ଓ ଦେଶ, ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଜଙ୍ଗଲ ଆଗ୍ନି, ଓ ଗଛ ଜଳିଯାଏ ଦେଖାଯାଏ। ନାସା ଅଟକିଯିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, କଣ୍ଠସ୍ଥିରତା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଶ୍ୱାସ ଶୁଷ୍କ ହେବା, ଓ ପେଟରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ପାଶ୍ୱ ବେଦନା ହୁଏ, ସନ୍ଧିରେ ଜ୍ୱର ଆସେ; ଏହି ଏକୋନୋଇଟି ଲକ୍ଷଣ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମାରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଳ ନଷ୍ଟ କରୁଥିବା ବେଦନା, ଉବାସ, ଦେହବେଦନା, ଥୁକିବା, ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ, ଓ ମୁଁହ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏଠି ବାତ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡ ଓ ପାଶ୍ୱ ବେଦନା, ଦେହବେଦନା, କଣ୍ଠବାଧା, ଓ ସ୍ୱର ହ୍ରାସ; ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପାଦ, କନ୍ଧ, ଓ ହାତରେ ବେଦନା ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଜଳନ, ଦୀନ୍ନ, ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ମୁଁହ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର ଓ ଭ୍ରମ ହୁଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ଭୋକ ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଉରସ୍ଥ ଭାର ଓ ଉପରେ ଭାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲ, ନାସା ଜଳ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କଣ୍ଠସ୍ଥିରତା ଓ ଅଗ୍ନିମାନ୍ଦ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଦୋଷମାନେ ଅଗ୍ନିକୁ ଦୁର୍ବଳ କରେ, ଫୁଲିବା, ମୁଁହ ଲେପିବା, ଓ ଅତି କଫ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଯେତେବେଳେ ସ୍ରୋତୋ ଅଟକିଯାଏ ଓ ଧାତୁ କ୍ଷୀଣ ହୁଏ, ମନରେ ଜଳନ ହୁଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଜଟିଳତା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକ ପେଟରେ ଏକାକି ଚିରିଯାଏ, ତେତେ ଖାଟା ରସ ସହିତ ମିଶିଯାଏ; ସାଧାରଣତଃ ଏହି କ୍ଷୟ ରୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଦେଉନାହିଁ। ପ୍ରକୃତରେ, ଏହି ଲୋକଙ୍କ ରସ ରକ୍ତ କିମ୍ବା ମାଂସ ହେବାକୁ ସମର୍ଥ ହୁଏନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଅଟକିଯାଏ ଓ କ୍ଷୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ।