ଏକ ଦିନ, ଏକ ମହାପୀଡ଼ିତ ମଣିଷ ତାଙ୍କର ଶରୀରରେ ଭୟଙ୍କର ରୋଗର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ସେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଓ ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ, ବେଶ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅସହାୟ ଅବସ୍ଥାରେ ବଳିଆ ବଳଦ ପରି ଅବିରତ ହେଉଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ହରାଇଯାଇଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ଅଲଜଳ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଚମକି ଆସୁଥିଲା, ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ରହିଯାଉଥିଲା, ଓ ତାଙ୍କର କଥା ଭଙ୍ଗା ଭଙ୍ଗା ହେଉଥିଲା। ମୁହଁ ଓ ଗଳା ଅବିରତ ଶୁଖିଯାଉଥିଲା, କାନ, କପାଳ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଭୟଙ୍କର ବେଦନା ହେଉଥିଲା। ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଳକୁ ଶ୍ୱାସ ନେଉନଥିଲେ। ମୁହଁ ଓ କାନ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଅବରୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଉଥିଲା, ଘ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଚକ୍ଷୁ ଉପରକୁ ଚାଲିଯାଉଥିଲା, ଚାରିପାଖ ଦେଖୁଥିଲେ। ଜୀବନ ନାଡ଼ିକୁ ଆଘାତ ଲାଗିଲେ, ସେ ଦୁଃଖ କରୁଥିଲେ, କଥା ଚାପିଯାଉଥିଲା; ଏହି ଗୁପ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯିବା ସହିତ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଥିଲା। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶୁଶ୍ରୁତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ହିକ୍କା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହାର ଏକ ମୂଳ କାରଣ ଅଛି, ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରକାର ଓ ଦେହ ଗଠନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ହିକ୍କା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, କେବଳ ଏକ, ଯୁଗଳ କିମ୍ବା ବଡ଼ ପ୍ରକାର ଅଛି; ଏହା ଗଭୀର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ, ଯାହା ଅନୁଚିତ, ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଆହାର କରିବାରୁ ହୁଏ। ଶୁଖିଲା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଠିନ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସ ମୃଦୁ ହିକ୍କା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହା ଭୋକ ପରେ ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ ହୁଏ। ଯାହା ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସେ, ତାହାକୁ ‘ଯୁଗଳ’ କୁହାଯାଏ; ଶ୍ୱାସ ଶରୀର ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହେଲେ, ଛୋଟ ହିକ୍କା ଦେଖାଯାଏ। ଯାହା ଗଳା ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଧୀରେ ଚାଲିଥାଏ, ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଖାଇଲା ପରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯାହା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଯୁଗଳ ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ଆସେ, ମୁହଁରେ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ପ୍ରତି ଅଘଟଣାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଯାହା ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା କମ୍ପନ କରାଏ, ତାକୁ ‘ଯୁଗଳ’ ପ୍ରକାର ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ, ଏହା ଭ୍ରମ, ବାନ୍ତି, ଦିସ୍ତି, ଓ ଚକ୍ଷୁ ଗୁଡ଼ିକ ଘୁରାଏ। ଯୁଗଳ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିକ୍କା ଯାହା ବୃଦ୍ଧି ସହ ଆସେ, ଭୌହ ଓ କପାଳ ଝୁଲାଏ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ। ଏହା ଦେହ ଓ କଥାକୁ ଜଡ଼ କରେ, ମନ ଓ ସ୍ମୃତି ହରାଇଦେଏ, ଜୀବନ ନାଡ଼ିକୁ ଆଘାତ କରେ ଓ ତାହାର ପଥରେ ବେଦନା ଦେଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ପଛକୁ ବଙ୍କିଯାଏ ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ, ବଡ଼ ହିକ୍କା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହା ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ, ଶକ୍ତି ଓ ବଳ ଆଣେ। ଏହା ଗାସ୍ତ୍ରିକ କିମ୍ବା ନାଭି ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରକାର ହିକ୍କା ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହେଉଥିବା ଓ ଜିହ୍ୱା ବିସ୍ତାର କରାଏ; ଗଭୀର କାରଣ ରହିଲେ, ଏହି ହିକ୍କା ଚିକିତ୍ସା କଠିନ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ, ଅନ୍ୟ ଗୁଡ଼ିକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରକାରରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ବିଶେଷକରି ବୃଦ୍ଧ ବା ଯୌନ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳୀ ମଧ୍ୟରେ। ଯେଉଁ ଦେହ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନାହାର ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୀଣ, ସେଉଁଥିରେ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ନିରାକରଣ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅସାବଧାନ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହି ହିକ୍କା ନିରାମୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଅନ୍ୟ ରୋଗ ରହିଯାଏ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ମିଶିଥାଏ ଓ ଅନେକ ଦୋଷ ପ୍ରାରମ୍ଭ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କ୍ଷୟ, ଶୋଷ ଓ ରୋଗମାନଙ୍କର ରାଜା କୁହାଯାଏ; ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଓ ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ହୋଇଥିଲା। ରାଜା ଓ ଯକ୍ଷ୍ମା ଦୁହିଁ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା’ କୁହାଯାଏ; ଶରୀର ଓ ଜୀବନ ରସ କ୍ଷୟ ହେବାରୁ ‘କ୍ଷୟ’ କୁହାଯାଏ, ଏହା ସେଇ କାରଣରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଶରୀର ରସ ଶୁଖିଯିବାରୁ ଏହାକୁ ‘ଶୋଷ’ କୁହାଯାଏ; ଏହା ରୋଗମାନଙ୍କର ରାଜା, ରାଜା ପରି; ଅସାବଧାନ କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରାକୃତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଦମନ, ଶୁକ୍ର, ବଳ, ଓ ତେଲ ହ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ। ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟର ନିୟମ ବିପରୀତ ଚାରିଟି କାରଣ ଏହାର ମୂଳ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ପିତ୍ତ ବିକୃତ ହୋଇ ସମସ୍ତଠାରେ ଅକାରଣ ଚଳିଥାଏ। ଏହା ଶରୀର ଯୋଡ଼ାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ନାଡ଼ିକୁ ଚାପ ଦେଏ, ଚ୍ୟାନେଲ ଅବରୁଦ୍ଧ କରେ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ସ୍ରାବ କରାଏ। ଏହା ଶରୀରର ମଧ୍ୟ, ଉପର, ତଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଓ ହୃଦୟରେ ବେଦନା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଭୟଙ୍କର ନାକ ଝରା ଓ ଜ୍ୱର। ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ମୁହଁରେ ମିଠାସ, ମୃଦୁତା, ଅଗ୍ନିମାଣ୍ଡ୍ୟ, ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ପ୍ରତି ଆକାଙ୍କ୍ଷା, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ଅଶୁଦ୍ଧ ଦେଖିବାର ଅଭ୍ୟାସ ଦେଖାଯାଏ। ଖାଦ୍ୟ ପାନୀୟ ବେଶି ସମୟ କୀଟ, ଘାସ, କେଶ ଓ ଏମିତି ଅପବିତ୍ର ଜିନିଷରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ; ମନ୍ଦି, ବାନ୍ତି, ରୁଚିହୀନତା ଓ ସ୍ନାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ। ହାତ, ଉରୁ, ଛାତି, ପା, ମୁହଁ, ପେଟ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଧୂସର ହୋଇଯାଏ; ବାହୁରେ ଚାବୁକ ମାଡ଼ିବା ପରି ବେଦନା, ଜିହ୍ୱା ଜଳନ, ଶରୀର ଦେଖିବାରେ ଘୃଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ନାରୀ, ମଦ୍ୟ, ମାଂସ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି, ବିରକ୍ତି, ମୁଣ୍ଡ ଢାକିବା, ନଖ, କେଶ, ଅସ୍ଥି ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅତ୍ୟାଚାର ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ପତନ, ଶ୍ୱାନ, ସର୍ପ, ରାକ୍ଷସ, ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ, ପକ୍ଷୀ ଦେଖିବା, ଅସ୍ଥି, ଚାମ, ଖୋଲି, ଖାକୁଡ଼ି ଉପରେ ଚଢ଼ିବା ଭଳି ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଜନଶୂନ୍ୟ ଗ୍ରାମ ଓ ଦେଶ, ଜଳ ଶୁଖିଯିବା, ଆକାଶରେ ଆଲୋକ, ଅଗ୍ନି, ଗଛ ଜଳିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ନାକ ଅବରୋଧ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, କଣ୍ଠ ଶୁଷ୍କତା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ରୁଚିହୀନତା, ଶ୍ୱାସ ଶୁଖିଯିବା, ପେଟରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ।