ଏକ ସମୟର କଥା, ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୁଶୃତଙ୍କୁ ଦେହର ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋଗ ଓ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ଅତି ନିକଟରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଶ୍ୱାସ, ଜଳ ଓ ଆହାର ନେବାର ପଥଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଷିତ ବାୟୁ ଦୂଷିତ କରେ, ଏହି ବାୟୁ ଛାତି ଭିତରେ ବସି ରହି, ଗଭୀର ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଆହାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଥିବା ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହାର ଆରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଓ ପାଶ୍ୱ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅସମ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଗଭୀର ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ଲଳାଟ ଓ କମ୍ପଳରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା—ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା କଠିନ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଅଧିକ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଷିତ ବାୟୁ ଦେହର ମୁଖ୍ୟ ନାଳୀକୁ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଚଳାଇ, ଉପରକୁ ଉଠିଯାଇ ଦେହର ଶ୍ଳେଷ୍ମାକୁ ବାହାର କରେ। ଏହା ମୁଣ୍ଡ, କଣ୍ଠ, ଛାତି ଓ ପାଶ୍ୱ ଅଂଶକୁ ଆକ୍ରମଣ କରି, କଫ, ଗଞ୍ଜଣ ଶବ୍ଦ, ଅଚେତନତା, ଭୋକ ହ୍ରାସ ଓ ନାକ ବନ୍ଦ ହେବା ପରି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଏହି ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଏତେ ତୀବ୍ର ଓ ଦ୍ରୁତ ହୁଏ ଯେ, ଜୀବନବାୟୁ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ—ରୋଗୀ ଅଚେତନ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଥୁ spit କରି କିଛି ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ଆରାମ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ରୋଗୀ ଶୋଇପାରି ନାହାନ୍ତି, ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି; ବସିଲେ କିଛି ଆରାମ ମିଳେ। ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ଲଳାଟରେ ଘମ ଆସେ, ଓ ତିନି ବହୁତ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ମୁଁହ ଶୁଖିଯାଏ, ବାରମ୍ବାର ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, ଉଷ୍ଣତାର ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ବିଶେଷକରି ଠଣ୍ଡା ମେଘ, ଜଳ, ପୂର୍ବ ପବନ ଓ କଫ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଅନ୍ଧକାର ଧରଣର ରୋଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଠାରେ ସାରିଯାଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ୱର, ଅଚେତନତା କିମ୍ବା ଠଣ୍ଡାରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କରେ ଏହା ଆରମ୍ଭରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ। ଏହି ରୋଗ କଫ ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେଖାଏଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗନ୍ତି, ସେପରି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି—ମୂଳସ୍ଥାନ ଆଘାତ, ଘମ, ଅଚେତନତା, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଦାହ, ଓ ଅସ୍ଥିର ଶୟନ। ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ତଳକୁ, ଚକ୍ଷୁ ଅବସାନ୍ନ, ଚକ୍ଷୁପଟ ରକ୍ତାକ୍ତ, ମୁଁହ ଶୁଖିଯାଇଛି, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାଷଣ କରନ୍ତି, ଚାମ୍ର ରଙ୍ଗ ହାରାଇଯାଇଛି, ଏବଂ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ତିନି ଗଭୀର, ଦୟନୀୟ ଶବ୍ଦରେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାନ୍ତି, ଗଜ ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରୋଶିତ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଅବିରତ ଶ୍ୱାସ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ହାରାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଏ, ଚକ୍ଷୁ ପିଲାଇ ରଖନ୍ତି, ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ, ଭାଷା ଭଙ୍ଗୁର ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କଣ୍ଠ ବାରମ୍ବାର ଶୁଖିଯାଏ, କାନ, କମ୍ପଳ ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଦେଇଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଳକୁ ଶ୍ୱାସ ନେଇପାରୁନାହାନ୍ତି। ମୁଁହ ଓ କାନ ଶ୍ଳେଷ୍ମାରେ ବନ୍ଦ, ଘ୍ରାଣ ଶକ୍ତି ଦୁଷିତ, ଚକ୍ଷୁ ଉପରକୁ ତାକିଥାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମୂଳସ୍ଥାନ ଆଘାତ ପାଏ, ତିନି ଦୁଃଖରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରନ୍ତି, କଥା ଚାପିଯାଏ; ଏହି ଅଦୃଶ୍ୟ ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—“ହେ ସୁଶୃତ! ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ହିକ୍କା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହାର ଏକ ମୂଳ କାରଣ, ଆରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରକାର ଓ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ହିକ୍କା ଆହାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କ୍ଷୁଦ୍ର, ଯୁଗଳ କିମ୍ବା ମହା ଏବଂ ଗଭୀର ପ୍ରକାରର ହୁଏ, ଯାହା ଅସଂଯମିତ, ଦ୍ରୁତ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣରୁ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଖିଲା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଠିନ କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଆହାର ଓ ପାନୀୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କରେ ଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ସହ ହିକ୍କା ଆସେ, ବିଶେଷକରି ଭୋକର ପରେ। ଯେଉଁ ହିକ୍କା ଆହାର ପାନୀୟ ସହ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସେ, ତାହାକୁ ‘ଯୁଗଳ’ ହିକ୍କା କୁହାଯାଏ; ଶ୍ୱାସ ବିକୃତ ହେଲେ, ଅଳ୍ପ ଶକ୍ତିର ହିକ୍କା ହୁଏ। ଯେଉଁ ହିକ୍କା ଗଳା ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଦୀର୍ଘ ହେଉଥିବା, ଶରୀର ଶ୍ରମ କଲେ ବଢ଼େ, ଭୋଜନ ପରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ଯୁଗଳ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ ସହ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆସୁଥିବା ହିକ୍କା ମୁଁହରେ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ପ୍ରତିବାର ବଢ଼େ। ମୁଣ୍ଡ ଓ କଣ୍ଠ କମ୍ପନ ସହ ଯେଉଁ ହିକ୍କା, ତାହାକୁ ‘ଯୁଗଳ’ ବୋଲି ଚିହ୍ନଟ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସହ ରୋଗୀ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ବାନ୍ତି, ଦିଆରିଆ ଓ ଚକ୍ଷୁ ଘୁରୁଥାଏ। ଯୁଗଳ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହିକ୍କା ବଢ଼ିବା ସହ ଭୃକୁଟି ଓ କମ୍ପଳ ଅବସାନ୍ନ କରେ, ଶ୍ରବଣ ଓ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଦୁଃଖିତ କରେ। ଏହା ଦେହ ଓ ଭାଷାକୁ ଗଢ଼ିଦିଏ, ମନ ଓ ସ୍ମୃତି ହରାଇଯାଏ, ମୂଳନାଳୀରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ସେଠି ଦୁଃଖ ଦେଖାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଯାଞ୍ଚି ଓ କମ୍ପନ ହୁଏ, ମହା ହିକ୍କା ଆସେ; ଏହା ତୀବ୍ର ବେଦନା, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ, ଶକ୍ତି ଓ ଭୟଙ୍କର ଶକ୍ତି ସହ ଆସେ। ଏହା ଗଭୀର କାରଣରୁ ମୁଁହ ବଡ଼ ହେଉଥିବା, ଜିଭ ଦୀର୍ଘ କରିବା ସହ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ସାରିଯାଏ। ପ୍ରଥମ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଅନ୍ୟ ହିକ୍କା ରୋଗୀକୁ ଏଡ଼ାଇବା ଉଚିତ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରକାରରେ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ, ବିଶେଷକରି ବୃଦ୍ଧ କିମ୍ବା ରତିଶୀଳ ଲୋକଙ୍କରେ। ଯେଉଁମାନେ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅନାହାରରେ କ୍ଷୀଣ, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ଠିକ୍ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଅସଂଯମିତ ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କଠିନ। ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ହିକ୍କା ଓ ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଦେହରେ ଥିଲେ, ସେମାନେ ଅଟୁଟ ରହିଯାନ୍ତି। ପୁନି ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—“ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯକ୍ଷ୍ମା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଅନେକ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ସହ ଆସେ ଓ ଅଗଣିତ ଅନୁପୂର୍ବ ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ହୁଏ। ଏହାକୁ ରାଜୟକ୍ଷ୍ମା, କ୍ଷୟ, ଶୋଷ ଓ ରୋଗମାନଙ୍କର ରାଜା କୁହାଯାଏ; ପୁରାତନ କାଳରେ ଏହି ଦୁଃଖ ତାରାମଣ୍ଡଳର ରାଜା ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଗିଥିଲେ।