ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ନିଜ ଶିଷ୍ୟ ସୁଶୃତଙ୍କୁ ଏକ ଗଭୀର ଓ ଗୁରୁତର ରୋଗ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ତିନି କହିଲେ, ଦେହ ଶୋଷିତ ହେଲେ, ମୁତ୍ରରେ ରକ୍ତ ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସରେ ଅସୁବିଧା, ପିଠ ଓ କଟିରେ ଜଡିତା ଅନୁଭବ ହୁଏ; ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକ ଅତି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯିବା ସମୟରେ, ଏହି ହୁଏ ଶୋଷଣ ରୋଗର ପ୍ରମୁଖ ଚିହ୍ନ। ଏହି ଶୋଷଣ ରୋଗର ସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମେ କାଶ ହୁଏ, ତାପରେ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଏବଂ ତାହା ସହିତ ଥୁକ ଆସିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ଥୁକ ପଚା ମୟ ପୁସ୍ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ପିତ ଓ ରକ୍ତରେ ମିଶିଥାଏ। ଏହି ରୋଗରେ ରୋଗୀ ଏମିତି ଘୁମ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ତାଙ୍କୁ କିଏ ମାରିଦେଇଛି, ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱାଳା ଅନୁଭବ କରେ; ଅଚନ୍ତା ଭାବରେ ତାଙ୍କର ଉଷ୍ଣତା କିମ୍ବା ଶୀତତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ହୁଏ, ଅତିରିକ୍ତ ଖାଇବା ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ। ମୁହଁ ତେଲେ ତେଲେ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବାକ୍ର ହୁଏ, ଆଖି ତେଜ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଦେଖାଯାଏ; ତାପରେ ଦେହ ଶୋଷଣ ରୋଗର ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଭାବରେ, ଶୋଷଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କାଶ ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ ଦେହକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେହରେ ଶୋଷଣ ଓ ଆଘାତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତଥାପି ସେମାନେ ନୂତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଟି ରୋଗ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସୁସ୍ଥ କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ସାଧ୍ୟ ରୋଗର ଆରମ୍ଭରେ ତାଙ୍କର ଉନ୍ନତି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ; ମିଶ୍ର ଓ ପ୍ରଚୀର ରୋଗଗୁଡିକ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। କାଶ, ଶ୍ୱାସକ୍ଷମା, ଶୋଷଣ, ବାନ୍ତି, ଶବ୍ଦହୀନତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ରୋଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଶ୍ୱାସକ୍ଷମା ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟରେ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେବି। ଏହି ରୋଗ କାଶ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ତ୍ରିଦୋଷ ଆଗ୍ରାହ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥାଏ। ଏହି ରୋଗ ଅପଚୟ, ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱାରା, ବାନ୍ତି, ବିଷ, ଅନିମିଆ, ଜ୍ୱର, ଧୂଳି, ଧୂଆଁ, ବାୟୁ, ଜୀବନ୍ଦାୟି ସ୍ଥାନର ଆଘାତ, କିମ୍ବା ଶୀତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆସିପାରେ। ଏହି ଶ୍ୱାସକ୍ଷମା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର: ଅଳ୍ପ, ଅନ୍ଧକାର, ଭଙ୍ଗ, ବଡ଼, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ; ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ ଅନିୟମିତ ଭାବରେ ଚଳାଯାଏ ଓ ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତ ବାୟୁ ଶ୍ୱାସ, ଜଳ, ଓ ଖାଦ୍ୟ ଚ୍ୟାନେଲକୁ ଦୂଷିତ କରି, ଛାତିରେ ବସି ଅପଚୟ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ଶ୍ୱାସକ୍ଷମା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଓ ପାଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଅନିୟମିତ ଶ୍ୱାସ, ପେଟ ଫୁଲିଯିବା, ମନ୍ଦିର ଭାଗରେ ଭାଙ୍ଗା ଭାଙ୍ଗା ବେଦନା; ଅତିରିକ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅତି ଖାଇଲେ ଏହି ରୋଗ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ବାୟୁ ଚ୍ୟାନେଲରେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଗତିରେ ଚଳି ଶ୍ଲେଷ୍ମାକୁ ବାହାର କରେ। ଏହି ବାୟୁ ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା, ଛାତି, ପାଶ୍ୱକୁ ଧରି କାଶ, ଗୁଡ଼ି ଶବ୍ଦ, ଅଚେତନ, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଓ ନାକ ଭିତରେ ଭୟଙ୍କର ଜମା ହୁଏ। ଏହି ବାୟୁ ତୀବ୍ର ଓ ଶୀଘ୍ର ଶ୍ୱାସକ୍ଷମା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଜୀବନ୍ଦାୟି ଶ୍ୱାସକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଏ; ରୋଗୀ ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଥୁକିବା ପରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ। ସେ ଶୁଇବାରେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭବ କରେ, ଶ୍ୱାସ ଭାରି ହୁଏ; ବସିଲେ ଅନୁଭବ ଭଲ ହୁଏ; ଆଖି ଖୋଲା ରହିଥାଏ, କପାଳରେ ଘମ ଆସେ, ଏବଂ ଦେହ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ। ମୁଁ ଶୁଖି ହୋଇଯାଏ, ଶ୍ୱାସ ପ୍ରତିକ୍ଷଣ ନେଉଥାଏ, ଉଷ୍ଣତା ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ରହିଥାଏ, ଅନ୍ତର୍ଦ୍ରୋଳିତ ହୁଏ; ଏହି ରୋଗ ଶୀତ ମେଘ, ଜଳ, ପୂର୍ବ ବାୟୁ, ଓ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଅବସ୍ଥାରେ ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧକାର ରୋଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକରେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱର, ଅଚେତନ, ଶୀତ ଅବସ୍ଥାରେ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତ ହୋଇନଥାଏ। କାଶ ଓ ଶ୍ୱାସକ୍ଷମାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ; ଜୀବନ୍ଦାୟି ସ୍ଥାନର ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ଘମ ଆସେ, ଅଚେତନ ହୁଏ, ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ମୁତ୍ର ତଳରେ ଜ୍ୱାଳା ହୁଏ, ଘୁମ ଭଙ୍ଗା ହୁଏ। ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ତଳକୁ ହୁଏ, ଆଖି ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ, ଆଖିର ଶ୍ୱେତ ଭାଗ ରକ୍ତରେ ମିଶିଯାଏ, ମୁଁ ଶୁଖି ହୁଏ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କଥା କହିଥାଏ, ଚାରିପାଖ ଦେଖିବା ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଚେତନା ହରାଇଯାଏ। ସେ ଦୀର୍ଘ ଓ ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତଳକୁ ଫେରାଇନଥାଏ; ମୁଁ ଓ କାନ ଶ୍ଲେଷ୍ମା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଦ ହୁଏ, ଘ୍ରାଣ ଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ଉପରକୁ ଦେଖିଥାଏ, ଆଖି ଚାରିପାଖ ଘୁଞ୍ଚିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବନ୍ଦାୟି ସ୍ଥାନ ଆଘାତ ପାଏ, ରୋଗୀ ଦୁଃଖ କରେ, କଥା କହିବା ଅନୁଭବ ନଥାଏ; ଏହି ଅପ୍ରକାଶ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ମୃତ୍ୟୁ ଆସେ। ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ପୁନି କହିଲେ: "ଏବେ ମୁଁ ହିକ୍କା ରୋଗର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ମୋ ସୁଶୃତ, ଶୁଣ। ହିକ୍କା ଏକ କାରଣରୁ ଆସିଥାଏ, ଏହିର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ, ପ୍ରକାର, ଓ ଶରୀର ଗଠନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।" ହିକ୍କା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଳ୍ପ, ଯୁଗଳ, ବଡ଼; ଏହି ରୋଗ ଗଭୀର ଭାବରେ ମଧ୍ୟ ଆସିପାରେ, ଅସମ୍ୟ, ତ୍ୱରିତ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗୀ ଶୁଷ୍କ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, କଠୋର, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସ ମୃଦୁ ହିକ୍କା ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ମୃଦୁ ଶବ୍ଦ ସହିତ, ଭୋକର ପରେ। ଯେତେବେଳେ ହିକ୍କା ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଆସିଥାଏ, ଏହିକୁ 'ଯୁଗଳ' ହିକ୍କା କୁହାଯାଏ; କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବିକୃତ ହେଲେ ଅଳ୍ପ ହିକ୍କା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ହିକ୍କା ଗଳା ମୂଳରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଦୀର୍ଘ ଭାବରେ ଚଳି, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଖାଇବା ପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ହିକ୍କା ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଆସିଥାଏ, ଯୁଗଳ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ ସହିତ, ମୁଁରେ ବଢ଼ିଯାଏ, ପ୍ରତି ଅଂଶରେ ବଢ଼ିଯାଏ।