ଏକ ସମୟରେ, ଶ୍ରୀଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ସୁଶୃତଙ୍କୁ ଶରୀରର ରୋଗଗୁଡ଼ିକ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, କିଛି ରୋଗ ଅପରିଚିତ ଧ୍ୱନି ସହିତ ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଯାହା ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ପିତଳର ଧ୍ୱନି ପରି ଶୁଣାଯାଏ। ଏହା ହୃଦୟ, କାନ୍ଧ, ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା, ମନର ଅସ୍ଥିରତା, ଅଗ୍ରହ, ସ୍ୱର ହାରାଇଯିବା ଭଳି ଅନେକ ଅସୁବିଧା ଆଣିଥାଏ। ଏହି ରୋଗ ଶୁଷ୍କ କାଶ, ଭୟଙ୍କର ବେଦନା, କଠୋର ଧ୍ୱନି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଶରୀରରେ କଠୋରତା ହୋଇ ବେଳେବେଳେ ଶୁଷ୍କ କଫ ତିଆରି ହୁଏ, ଯାହା ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ବାହାରିଯାଏ, ତାପରେ ଏହି ରୋଗ କମିଯାଏ। ଯଦି ପିତ ଅଧିକ ହୁଏ, ତେବେ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦା ହୁଏ, ମୁଖରେ ତିତିଳା ଲାଗେ, ଜ୍ୱର, ଚକ୍କର, ପିତ ଓ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ତିବ୍ର ତିଆସ, ଶ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ଧୂଆଁ ଭଳି ଅନୁଭୂତି ଓ ମତାଳା ଲାଗେ। ଯଦି କାଶ ଚାଲିଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଦୀପ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; କଫ ଅଧିକ ହେଲେ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା ଓ ହୃଦୟ ଭାରି ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଗଳାରେ କଫ ଲାଗିଥାଏ, ଭୋକ ନାହିଁ, ନାକ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବାହ, ବାନ୍ତି, ରସ ଅନୁଭୂତି ନାହିଁ, କଫ ଭାରି ଓ ତେଲ ଭଳି ହୋଇଯାଏ, ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ। ଯଦି କୌଣସି ଶକ୍ତିରୁ ଅଧିକ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯଥା ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ, ତେବେ ଶ୍ୱାସ ଉପଦ୍ରବ ହୁଏ, ପିତ ସହିତ ମିଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ହେଲେ, କଫ ସହିତ ରକ୍ତ ମିଶିତ କାଶ ହୁଏ, କଫ ହଳଦା, କଳା, ଶୁଷ୍କ, ଏକାଠା, ବହୁତ ଓ ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଯାଏ। ମଣିଷ ଗଳାରୁ ବେଦନା ସହିତ କଫ ଫେଙ୍ଗିଯାଏ, ଛାତି ଭାଗ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୁଇ କିମ୍ବା ବଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଚୋଟ ଲାଗିଥିବା ଭଳି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ତୀବ୍ର ଛୁଆଁ, ଧାରାଳା ବେଦନା, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଜୋଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ, ତିଆସ, ଶ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, କମ୍ପନ ହୁଏ। ଏହା ପରି, ପରିବା ଭଳି ଧ୍ୱନି ଦେଇଥାଏ, କାନ୍ଧରେ ବେଦନା, କଫ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାରଣରୁ ବାନ୍ତି ହୁଏ, ଶକ୍ତି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଜୀରଣ କମିଯାଏ। ଯେଉଁ ଦେହ କ୍ଷୀଣ, ସେମାନେ ମୁତ୍ରରେ ରକ୍ତ ଦେଖିଥାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସ ନିଅରେ ଅସୁବିଧା, ପିଠ ଓ କମର ଜଡ଼ା, ଏହି ଲକ୍ଷଣଗୁଡ଼ିକ ଅତିକ୍ରମ ହେଲେ କ୍ଷୟ ରୋଗର ପ୍ରଧାନ ଲକ୍ଷଣ ହୁଏ। ଏହି କ୍ଷୟ ରୋଗର ଉପସ୍ଥାନରେ ପ୍ରଥମେ କାଶ ଓ ତାପରେ କଫ ଫେଙ୍ଗିଯାଏ; ଏହା ପଚା ମୟ, ହଳଦା ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ମିଶିଥାଏ। ମଣିଷ ଘୁମେଇ ବି ଚୋଟ ଲାଗିଥିବା ଭଳି ଅନୁଭୂତି କରେ, ହୃଦୟ ଜଳିଯାଏ, ହଠାତ୍ ତାପ କିମ୍ବା ଶୀତ ଚାହିଯାଏ, ଅତି ଖାଉଥିବା, ଶକ୍ତି ହାରାଯାଏ। ମୁହଁ ତେଲିଆ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବାକ୍ର ହୋଇଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଚମକ ଓ ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଏ; ଏହିପରେ ଶବ୍ଦ କ୍ଷୟ ରୋଗର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହିପରି, କ୍ଷୟ ରୋଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କାଶ ଦୁର୍ବଳ ଦେହକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷରେ କ୍ଷୟ ଓ ଚୋଟ ଦୁଇଟି ରୂପ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ନୂତନ ଅଟୁଟ। ଦୁଇଟି ଲକ୍ଷଣ ଦକ୍ଷତାରେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭ ରୋଗର ଗତି ଭିନ୍ନ; ମିଶ୍ର ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରୋଗ ବୃଦ୍ଧା ଓ ବୃଦ୍ଧମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ। କାଶ, ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ, କ୍ଷୟ, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱର ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗ ଅବହେଳାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ରୋଗକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ—ଏହା କଫ ବଢ଼ିବା କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ରହ ହେଲାପରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଦିଆରିଆ, ବାନ୍ତି, ବିଷ, ଅନିମିଆ, ଜ୍ୱର, ଧୂଳି, ଧୂଆଁ, ବାୟୁ, ମର୍ମ ଚୋଟ, କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ସାଧାରଣ, ଅନ୍ଧାର, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ବଡ଼, ଉପରକୁ। ବାୟୁ, କଫ ଦ୍ୱାରା ଅଟକିଯାଏ, ଅସ୍ଥିର ଭାବରେ ଚଳିଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପିଯାଏ। ଏହା ଶ୍ୱାସ, ଜଳ ଓ ଖାଦ୍ୟ ପାଥ ଦୂଷିତ କରେ, ଚାତିରେ ଥିବା ବାୟୁ ଅପକ୍ୱ ଖାଦ୍ୟରୁ ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପ୍ରଥମ ଲକ୍ଷଣ—ହୃଦୟ ଓ କାନ୍ଧରେ ବେଦନା, ଅସ୍ଥିର ଶ୍ୱାସ, ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ମୁଣ୍ଡରେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ; ଶ୍ରମ ଓ ଅତି ଖାଇଲେ ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଚଳିଯାଏ, ଚାନ୍ନା ଉପରେ ଏଉଁ ଚଳିଯାଏ, ଏବଂ କଫ ବାହାରିଯାଏ। ଏହି ବାୟୁ ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା, ଚାତି, କାନ୍ଧକୁ ଧରିଥାଏ, କାଶ, ଝନ୍କାର ଧ୍ୱନି, ଅଚେତନ, ଭୋକ ହାରାଇଯାଏ, ନାକ ଭିତରେ ତିବ୍ର ଅସୁବିଧା ଦେଖାଏ। ଏହା ତିବ୍ର ଓ ତ୍ୱରିତ ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ରୋଗୀ ଏହାର ଶକ୍ତିରୁ ଅଚେତନ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ କଫ ଫେଙ୍ଗିଲାପରେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଆରାମ ମିଳେ। ସେ ଶୋଇଲେ ଅସୁବିଧା ଅନୁଭୂତି କରେ, ବସିଲେ ଭଲ ଲାଗେ, ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲା, ଲଳାଟ ଘମେଇଯାଏ, ବହୁତ ଦୁଃଖ ପାଏ। ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ, ଘନଘନା ଶ୍ୱାସ ନିଅନ୍ତି, ତାପ ଚାହିଯାଏ, କମ୍ପନ ହୁଏ; ଏହା ଥଣ୍ଡା ମେଘ, ଜଳ, ପୂର୍ବ ପବନ, କଫ ଦ୍ୱାରା ଅଧିକ ହୁଏ। ଏହି ଦୀର୍ଘ ଅନ୍ଧାର ପ୍ରକାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମଣିଷରେ ସୁସ୍ଥ ହୋଇପାରେ; କିନ୍ତୁ ଜ୍ୱର, ଅଚେତନ କିମ୍ବା ଥଣ୍ଡା ଲାଗିଥିବା ମଣିଷରେ ଆରମ୍ଭରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। କାଶ ଓ ଶ୍ୱାସ କମିଯାଏ ଭଳି ଅସୁବିଧା ଦେଖାଏ, ମର୍ମ ଚୋଟରୁ ବେଦନା, ଘମେଇଯାଏ, ଅଚେତନ, ପେଟ ଫୁଲିଯାଏ, ମୁତ୍ରାଶୟରେ ଜ୍ୱାଳା, ଘୁମ ଭଙ୍ଗ। ଦୃଷ୍ଟି ତଳକୁ, ଚକ୍ଷୁ ଅପସାରିତ, ଚକ୍ଷୁ ଶୁଭ୍ର ରଙ୍ଗରେ ଲାଲ ଚିହ୍ନ, ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ବର୍ଣ୍ଣ ହାରାଇଯାଏ, ଅଚେତନ। ସେ ତିବ୍ର ଓ ଗଭୀର ଦୁଃଖଦ ଶ୍ୱାସ ଦେଇଥାଏ, ଘୁଙ୍ଗୁର ଓ ହାଁସି ଧ୍ୱନି, ମଦାଳା ବଳଦ ଭଳି ଅଗ୍ରହ ଦେଖାଏ, ଅବିରତ। ଜ୍ଞାନ ଓ ବିବେକ ହାରାଇଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ମୁହଁ ଅସ୍ଥିର, ଚକ୍ଷୁ ଏକାଠା କରେ, ମୁତ୍ର ଓ ପୂତ୍ରିତ ରୋକିଯାଏ, କଥା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ। ଗଳା ଅବିରତ ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, କାନ, ମୁଣ୍ଡ, ତଳାରେ ତିବ୍ର ବେଦନା, ଦୀର୍ଘ ଓ ଉପରକୁ ଶ୍ୱାସ ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ତଳକୁ ନେଇପାରେ ନାହିଁ।