ଧନ୍ବନ୍ତରି ରୁଷି ଶିଷ୍ୟମାନେଁକୁ ଆୟୁର୍ବେଦର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଗମ୍ଭୀର କଣ୍ଠରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ପିତ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଅଟେ, ସେଠାରେ ଏମେସିସ୍ (ବାମି) ସର୍ବୋପରି ଉପଚାର ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ପିତ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଟେ କିମ୍ବା ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ଅଟେ, ସେଠାରେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ। ଏମିତି ଅବସ୍ଥାରେ କଷା ଓ ମିଠା ଦ୍ରବ୍ୟ ଲାଭକାରୀ ଅଟେ। କିନ୍ତୁ କଫ ଓ ବାୟୁ ଯଦି ଏହାରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ତାହାକୁ ଏହି ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଯଦି ରୋଗ ଅସହ୍ୟ ଏବଂ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ଔଷଧ କାମ କରେନି, ତେବେ ଶୋଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ମଧ୍ୟରେ, ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ରୋଗରେ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଶୋଧନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏଠାରେ ଶାନ୍ତିକରଣ ଓ ଶୋଧନ ଉଭୟ ଚାହିଁଯିବ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷମାନେ ମିଶ୍ରିତ ଅଟନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପଥରେ ନିର୍ଗମନ କରାଯିବା ଉଚିତ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି କିଛି ଦୋଷ ରହିଯାଏ, ତାହା ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ସମାନ ଭୟଙ୍କର ଅଟେ। ଏହିପରି ଜଟିଳତା ରୋଗକୁ ବିକୃତ କରେ ଓ ତାହାର ଫଳ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ—ଖାସି ତ୍ୱରିତ ହେବାରୁ ବିସ୍ତାରିତ କଥା ଏବେ କହିବି। ଖାସିର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଟେ: ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ଆଘାତ ଓ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଯେଉଁ ଖାସି କ୍ଷୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ, ତାହାକୁ ଦୂର୍ଲକ୍ଷ୍ୟ କଲେ ଏହା ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇଯାଏ। ଏହାର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି କଣ୍ଠରେ ଚୁଲୁକି ଓ ରୁଚିହାନି, କାନ, ମୁଁହ ଓ ଗଳା ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଏହି ଦୁଃଖ ବାୟୁ ତଳକୁ ଯିବାରୁ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଉପରକୁ ଯାଏ, ସେ ଗଳାରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଏହା ଶିରା ଓ ନାଳୀଗୁଡିକୁ ପୂରି, ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ଉଠାଇଦିଏ; ଯେପରି ଛାଡ଼ିଦେଉଛି, ଏହା ଚକ୍ଷୁରେ ବେଦନା, ଧ୍ୱନିରେ କ୍ଷୀଣତା ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚାପ ଦେଇଥାଏ। ଏହା ଭଙ୍ଗା ପିତଳର ଧ୍ୱନି ସମାନ ବାକୃତ୍ୱ ସହ ଦେଖାଯାଏ, ହୃଦୟ, ପାର୍ଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା, ଭ୍ରମ, ବିକଳତା, କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦହୀନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏହା ଶୁଷ୍କ ଖାସି, ତୀବ୍ର ବେଦନା ଓ କଠୋର ଧ୍ୱନି ଦେଉଛି; ରୋମାଞ୍ଚନ ସହିତ, ଶୁଷ୍କ କଫ ଦୁର୍ଲଭତାରେ ବାହାରିଯାଏ, ତାପରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଖାସିରେ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ, ମୁଁହ ତିତା, ଜ୍ୱର, ଚକ୍କର, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ବାମି, ତ୍ରିଷ୍ଣା, କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦହୀନତା, ଧୂଆଁ ପରି ଅନୁଭୂତି ଓ ମଦ ଦେଖାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ଖାସିରେ ଦୃଷ୍ଟି ଆଲୋକ ଦେଖିବା ପରି ହୁଏ। କଫ ଦ୍ୱାରା ଖାସିରେ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା, ହୃଦୟ ଭାରୀ ଓ ନିର୍ଜୀବ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ଗଳା ମେଲା, ରୁଚିହାନି, ନାକ ଝରା, ବାମି, ରୋମାଞ୍ଚନ, ଘନ ଓ ତେଲିଆ କଫ ଏବଂ ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ଅତି ପ୍ରୟାସ, ଯୁଦ୍ଧ ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ବାୟୁ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ଓ ପିତ୍ତ ସହ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଖାସିରେ କଫ ରକ୍ତ ସହ ମିଶି, ହଳଦିଆ, କଳା, ଶୁଷ୍କ, ଗଠିତ, ଅଧିକ ଓ ତୀବ୍ର ହୁଏ। ସେ ବେଦନା ସହିତ କଣ୍ଠରୁ ଥୁକିଥାଏ, ଛାତି ଫାଟିଯିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୂଇ ବା ବଣ ଦ୍ୱାରା ଘାତ ମାନେଇଥିବା ପରି ଲାଗେ। ଛୁଆଁ ଦେଲେ ବେଦନା, ଛିଦ୍ରଣ, ଫାଟିଯିବା ଓ ଚାପ ଦୁଃଖ ହୁଏ, ସଂଯୋଗସ୍ଥଳର ଭଙ୍ଗ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତ୍ରିଷ୍ଣା, କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦହୀନତା ଓ କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ। ଗୁରୁର ଧ୍ୱନି, ପାର୍ଶ୍ୱବେଦନା, କଫ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବାମି, ଶକ୍ତି, ରୂପ ଓ ଅନ୍ନପାଚନ ହ୍ରାସ ଘଟେ। କ୍ଷୟ ଦୁଃଖିତ ଲୋକଙ୍କର ପିଶାବରେ ରକ୍ତ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ପିଠ ଓ କଟିର ଜଡା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଅବସ୍ଥା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଏହା କ୍ଷୟର ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ। କ୍ଷୟର ସ୍ଥାନରେ ଏହି ଖାସି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ପରେ କଫ ଓ ଥୁକିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମାନ, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ ମିଶ୍ରିତ ଅଟେ। ସେ ଘୁମେ ମାନେ ମାରାଯିବା ପରି ଲାଗେ, ହୃଦୟ ଜଳିଯିବା ପରି ଅନୁଭବ କରେ; ହଠାତ୍ ତାପ ବା ଶୀତର ଆକାଂକ୍ଷା, ଅତି ଖାଇବା ଓ ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ହୁଏ। ମୁହଁ ତେଲିଆ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବାକୃତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, ଚକ୍ଷୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଆକର୍ଷକ ହୁଏ; ତାପରେ କ୍ଷୟ ରୋଗର ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବରେ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଖାସି ଦୁର୍ବଳଙ୍କ ଶରୀରକୁ ନାଶ କରେ; ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କରେ କ୍ଷୟ ଓ ଆଘାତ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ନୂତନ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ଉଭୟ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ସାଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ଆରମ୍ଭରେ ସାଧ୍ୟ ରୋଗର ଗତି ଭିନ୍ନ ଅଟେ; ସମସ୍ତ ମିଶ୍ରିତ ଓ ପୁରୁଣା ପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ଲାଗିଥାଏ। ଖାସି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କ୍ଷୟ, ବାମି, କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦହୀନତା ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ଅବହେଳାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ତେଣୁ ଏମାନେଁକୁ ଶୀଘ୍ର ଜୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରେ ଧନ୍ବନ୍ତରି ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟର କାରଣ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଏହା ଖାସି ବୃଦ୍ଧି ବା ପୂର୍ବରୁ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଅତିସାର, ବାମି, ବିଷ, ପାଣ୍ଡୁ, ଜ୍ୱର, ଧୂଳି, ଧୂଆଁ, ବାୟୁ, ମର୍ମ ଘାତ ବା ଠଣ୍ଡା ପାଣିରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହାର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଟେ: ଅଳ୍ପ, ତିମିର, ଭଙ୍ଗ, ମହାନ୍, ଓ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ। କଫ ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ବିକୃତ ହୋଇ, ଅସାମାନ୍ୟ ଭାବରେ ଚଳନ କରେ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହି ବିକୃତ ବାୟୁ ଶ୍ୱାସ, ଜଳ, ଅନ୍ନ ନାଳୀକୁ ଦୂଷିତ କରେ, ଚେଷ୍ଟାରେ ବସି ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ହୃଦୟ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବେଦନା, ଅସମ୍ ବାୟୁ ଚଳନ, ଉଦର ଫୁଲିଯିବା, କନ୍ପଟରେ ଫାଟିଯିବା ଦୁଃଖ; ପ୍ରୟାସ ଓ ଅତି ଖାଇବାରେ ଏହି ଅବସ୍ଥା ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧ ବାୟୁ ନିଜେ ଚଳିତ ଓ ଚଳାଉଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଗଲେ, ନାଳୀ ଉପରକୁ ଯାଇ କଫ ବାହାର କରେ। ମୁଣ୍ଡ, ଗଳା, ଛାତି ଓ ପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଧରି ଖାସି, ଗୁରୁ ଧ୍ୱନି, ଭ୍ରମ, ଅରୁଚି, ତୀବ୍ର ନାକ ଜମା ଦେଉଛି।