ଧନ୍ଵନ୍ତରୀ ମହାଭାଗ ଉପଦେଶ ଦେଉଛନ୍ତି—ଯଦି ଲୋକେ ବାରମ୍ବାର କୋଦ୍ରବ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଖାଉଥିବେ, କିମ୍ବା ବେଶି ପିତ୍ତବର୍ଦ୍ଧକ ଜିନିଷ ଦେହରେ ଯୋଗ ଦେଉଛନ୍ତି, ତେବେ ଦେହରେ ପିତ୍ତ ବିକାର ହୁଏ, ଏହା ତରଳ ହୋଇ ରକ୍ତକୁ ଅସ୍ଥିର କରିଦେଇଥାଏ। ଏହି ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ମିଶି ଏକ ଦୃଢ଼ ଆକୃତି ନେଇ ସାରା ଦେହରେ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ, ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ବିକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା କେବଳ କଟୁ ଅନୁଭବ କିମ୍ବା କାମଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଘଟିପାରେ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଓ ରଙ୍ଗ ପିତ୍ତ ସମାନ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ସେଇପରି ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ। ଏହି ବିକାର ରକ୍ତ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦେହରେ ମୁଣ୍ଡ ଭାରି ଲାଗିବା, ରୁଚି ହାରାଇଯିବା, ଶୀତ ଇଚ୍ଛା, ଧୂଆଁ କିମ୍ବା ତିତ୍ତ ଡକା, ବମି, ଖାଦ୍ୟପ୍ରତି ଅନିଚ୍ଛା, କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ଓ କ୍ଲାନ୍ତି ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ରକ୍ତ ସ୍ୱସ୍ଥ ନଥାଏ, ମୁଁହରୁ ମାଛର ଗନ୍ଧ ଆସେ, ଜ୍ୱର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ସବୁଜ ରଙ୍ଗ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ନୀଳ, ଲାଲ, ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଚିହ୍ନିବାର କ୍ଷମତା ହାରାଯାଏ, ସ୍୵ପ୍ନରେ ମଦ ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବିକାର ଉପରକୁ ନାକ, ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ଓ ମୁଁହରୁ ଓ ତଳକୁ ଗୁପ୍ତେନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମଳଦ୍ୱାରରୁ ତ୍ୟାଗ ହୁଏ, ଏବଂ ଚୁଲିର ତଳୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍କ୍ରମଣ ପାଏ। ଏହା ଯେତେବେଳେ କଫ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ବିରେଚନ ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା ଉତ୍ତମ; ଯଦିଓ ଅନେକ ଔଷଧ ଅଛି, ବିରେଚନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଯେଉଁଠି କଫ ଅଧିକ, ସେଠି ଶୋଧନ ଉପକୃତ; କଷାୟ ଓ ମଧୁର ରସ କଫ ଶୋଧନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଶ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ କଟୁ, ତିତ୍ତ କିମ୍ବା କଷାୟ ଓ କଫ ନିବାରକ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ତଳଗାମୀ ଓ ପ୍ରବଳ ରୋଗରେ ବେନ୍ତି (ଏମେସିସ) ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା କରାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ପିତ୍ତ ଦୁର୍ବଳ, ସେଠି ବେନ୍ତି ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ଶକ୍ତି ଅଛି, ସେଉଁଠି ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ ଏହି ଚିକିତ୍ସା ଉପଯୁକ୍ତ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କଷାୟ ଓ ମଧୁର ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପକୃତ; ଯଦି କଫ ଓ ବାୟୁ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ତାହାକୁ ତାହାର ନାମରେ ପରିଚିତ କରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଅସହ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ ଦିଗକୁ ଯାଏ, ଔଷଧ କାମ କରେନାହିଁ, ସେଠି ଶୋଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ବିପରୀତ ଦିଗର ରୋଗରେ ବିପରୀତ ଶୋଧନ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଶୋଧନ ଉପାୟ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷଗୁଡ଼ିକ ମିଶିଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ନିଷ୍କାସନ ଉପକୃତ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୋଷକୁ ଶିବଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ସମାନ ଭାବିବାଯିବ। ଏପରି ଜଟିଳତା ଦେହର ବିକୃତି ନିର୍ମାଣ କରେ, ତାହାର ଫଳ ଏଭଳି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏହିପରେ ଧନ୍ଵନ୍ତରୀ କହିଲେ, "କାଶ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହାକୁ ଏବେ ବିସ୍ତାରିତ କରି କହିବି। କାଶର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ଅଛି—ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ଚୋଟ ଓ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ।" ଯେଉଁ କାଶ କ୍ଷୟ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ତାହାକୁ ଅବହେଳା କଲେ ଏହା ଦୃଢ଼ ହୁଏ; ଗଳାରେ ଚୁଲୁନି ଓ ରୁଚିହାନି ଦେଖାଯାଏ। କାନ, ମୁଁହ, ଗଳା ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ଏହି ଶୁଷ୍କତା ବାୟୁ ତଳକୁ ଯାଇ ଗଳାରେ ସଞ୍ଚୟ ହୁଏ। ସେତେବେଳେ ଏହା ନାଡ଼ୀ ଓ ସ୍ରୋତସ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ପୂରି ଅଙ୍ଗକୁ ଉଠାଏ, ଚକ୍ଷୁରେ ବେଦନା, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା, ପାଶ୍ୱେ ଚାପ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାଶ ବିକୃତ ଧ୍ୱନି ସହିତ ଦେଖାଯାଏ, ଭଙ୍ଗା ପିତଳ ଧ୍ୱନି ଭଳି; ହୃଦୟ, ପାଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା, ଅସ୍ଥିରତା, ମନୋବିକ୍ଷୋଭ ଓ କଣ୍ଠ ଅନୁଚ୍ଛେଦ ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଶୁଷ୍କ କାଶ ଓ ତୀବ୍ର ବେଦନା ଦିଏ; ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ, ଶୁଷ୍କ କଫ କଷ୍ଟରେ ବାହାରେ, ଏବଂ ପରେ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ, ମୁଁହ ତିତ୍ତ, ଜ୍ୱର, ମୁଣ୍ଡ ଘୂର୍ଣ୍ଣା, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ବମି, ତ୍ରିଷ୍ଣା, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା, ଧୂଆଁ ଅନୁଭୂତି ଓ ମଦ ଦେଖାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ କାଶରେ ଦୃଷ୍ଟି ଅଗ୍ନି ଦେଖିବା ଭଳି ହୁଏ; କଫ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା, ହୃଦୟ ଭାରି ଓ ମନ୍ଦ ହୁଏ। ଗଳା ମେଲିଯାଏ, ରୁଚି ହାରାଯାଏ, ନାକରୁ ଝାଡ଼ା, ବମି, ଓ ରୁଚିହାନି ଦେଖାଯାଏ; ରୋମାଞ୍ଚ, ଘନ୍ତିଆ ଓ ତେଲିଆ କଫ, ଏହାର ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ। ବିଭିନ୍ନ ଦୁର୍ବଳ କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେପରିକି ଯୁଦ୍ଧ ଓ ଶକ୍ତିର ସୀମା ଛାଡ଼ି କିଛି କଲେ, ବାୟୁ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ପିତ୍ତ ସହିତ ମିଶି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ। ଏହା ଅସ୍ଥିର ହେଲେ କଫ ରକ୍ତ ସହିତ, ହଳଦିଆ, କଳା, ଶୁଷ୍କ, ଗଢ଼, ବହୁ ଓ ବିକୃତ ହୁଏ। ତାହା ଗଳାରୁ ବେଦନା ସହିତ ବାହାରେ, ଛାତି ଫାଟିଯାଏ ଭଳି ଲାଗେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ସୂଚି କିମ୍ବା ବାଣ ଘାତ ଭଳି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସ୍ପର୍ଶକୁ ବେଦନା, ଭେଦନ, ଚାପ, ସନ୍ଧି ଭଙ୍ଗ, ଜ୍ୱର, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ତ୍ରିଷ୍ଣା, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା, କମ୍ପନ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ପରିବାର ଧ୍ୱନି କରେ, ପାଶ୍ୱେ ବେଦନା, କଫ ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବମି, ଶକ୍ତି, ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅଗ୍ନି ହ୍ରାସ। କ୍ଷୀଣ ଦେହରେ ମୁତ୍ରରେ ରକ୍ତ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ପିଠି ଓ କଟି ଶିଥିଳତା—ଏହି ଗୁରୁତର ରୋଗ କ୍ଷୟର ଲକ୍ଷଣ। କ୍ଷୟ ସ୍ଥାନରେ ଏହି କାଶ ଓ କଫ ସହିତ ଥୁକିବା ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଅପବିତ୍ର ପୂୟ ଭଳି, ହଳଦିଆ ଓ ଲାଲ ମିଶ୍ରିତ ହୁଏ। ଶରୀର ଧକ୍କା ଖାଉଥିବା ଭଳି ଘୁମ, ହୃଦୟ ଜଳିଯାଏ ଭଳି ଅନୁଭୂତି, ହଠାତ୍ ଗରମ କିମ୍ବା ଶୀତର ଇଚ୍ଛା, ଅଧିକ ଖାଇବା, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ। ମୁଁହ ତେଲିଆ, ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ବକ୍ର ହୁଏ, ଚକ୍ଷୁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ଚମକଦାର ଦେଖାଯାଏ; ଏହାପରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷୟର ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏପରି କ୍ଷୟ ଦେହକୁ ଧ୍ୱଂସ କରେ, କିନ୍ତୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକରେ କ୍ଷୟ ଓ ଚୋଟ ଦୁଇଁ ନୂତନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ଦୁଇଁ ଶକ୍ତି ଅନୁସାରେ ସାଧ୍ୟ, ଆରମ୍ଭରେ ସାଧ୍ୟ ରୋଗର ପ୍ରକୃତି ଭିନ୍ନ; ମିଶ୍ର ଓ ପୁରୁଣା ପ୍ରକାର ବୃଦ୍ଧ ଓ ବୟସ୍କଙ୍କୁ ହୁଏ। କାଶ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କ୍ଷୟ, ବମି, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳତା ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ଅବହେଳା ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଏହିଠି ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ନିବାରଣ କରିବା ଉଚିତ।