ଏକ ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ଚିକିତ୍ସାଶାସ୍ତ୍ରର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଦେଇ ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜନ୍ମ-ଜନ୍ମାନ୍ତର ରୋଗବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ। ସେ କହିଲେ—କେତେକ ମୃଦୁ ଜ୍ୱର ସଦା ଶୁଷ୍କ ଓ ଠଣ୍ଡା ପରିସ୍ଥିତିରେ ଚାଲିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର ହୁଏ; ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଜମିଯାଏ, କଫ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ, ଅଙ୍ଗ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ। ଡାୟବେଟିଜ୍ ରୋଗରେ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ ଏବଂ ଏହି ରଙ୍ଗର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ‘ହରିଦ୍ରକ’ ନାମକ ଏକ ଘାତକ ଜ୍ୱର ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୁଇଁ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ପିତ୍ତ ଅଭାବ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଦିନରେ ଜ୍ୱର ତୀବ୍ର ହୋଇଥାଏ କିମ୍ବା ମୃଦୁ ହୋଇଥାଏ, ତଥା ରାତିରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦେହର ଶକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦିଆଯାଏ ଓ ଶ୍ରମରେ ଶକ୍ତି କ୍ଷୟ ହେଲେ, ବାୟୁ ଜ୍ୱର ନିଶାର ଆରମ୍ଭ ଭାଗରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଆସେ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଗଭୀର ରହିଥାଏ ଓ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ତଳ ଭାଗରେ ଅଛି, ଦେହର ଅଧା ଭାଗ ଠଣ୍ଡା ଓ ଅଧା ଭାଗ ଗରମ ହୋଇଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦେହରେ ରହିଲେ ଓ କଫ ଅଙ୍ଗ ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ ରହିଲେ, ଦେହ ଗରମ ହୁଏ, ହାତ ଓ ପା ଠଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ରୋଗ ଦେହର ରସ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଚର୍ବି, ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ସେଉଁଠି ଦେହର ତେଜ ହ୍ରାସ ହୁଏ। ରୋଗୀ ଅସ୍ତିର ହୋଇଯାଏ, ଦେହର ମଳ ବାହାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ଭୟଭୀତ ହୁଏ, ଦେଖିବାରେ କ୍ରୋଧିତ ଲାଗେ, ଦେହରେ ଦୂର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଗରମ ମଳ ଶକ୍ତିରେ ବାହାରେ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ହଲକା, କ୍ଳାନ୍ତି, ମୋହ, ଓ ତାପ ନାହିଁ, ଖାଦ୍ୟ ମୁଖରେ ହଜିଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଲ ଚାଲିଥାଏ, ବେଦନା ନାହିଁ, ଘମ, ଶ୍ୱାସ, ମନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥାଏ, ଖାଦ୍ୟ ଇଚ୍ଛା ଓ ମୁଣ୍ଡରେ ଚୁଇଁ ଲାଗିଥାଏ—ଏହି ସମସ୍ତ ଚିହ୍ନ ଜ୍ୱର ନଥିବାର ଚିହ୍ନ। ଏଉଁ ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—ବର୍ତ୍ତମାନ ମୁଁ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଦୋଷର କାରଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ବହୁତ ଗରମ, ତିତା, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣା, ଦହିବା ବସ୍ତୁ ଖାଇଲେ, ଏବଂ କୋଦ୍ରବ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଏହି ପ୍ରକାର ଖାଦ୍ୟ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବରେ ଖାଇଲେ, ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ରକ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକ ଏକାଠି ହୋଇ ଦେହରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ, ଏହି ମିଶ୍ରଣରୁ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ରୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, କେବଳ କାଟିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଓ ରଙ୍ଗ ପିତ୍ତ ସମାନ ହୋଇଯାଏ, ଏହା ଏହି ଦୋଷର ଚିହ୍ନ; ଏହା ରକ୍ତର ଉତ୍ସ, ପ୍ଳୀହା ଓ ଯକୃତରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ଦୋଷରେ ମୁଣ୍ଡ ଭାରି ହୁଏ, ରସ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଠଣ୍ଡା ଇଚ୍ଛା ହୁଏ, ଧୂଆଁ ଓ ଖଟା ଡକା, ବାନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟରେ ଅପ୍ରୀତି, କାଶ, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, ଚକ୍କର ଓ କ୍ଳାନ୍ତି ହୁଏ। ରକ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ, ମୁଖରେ ମାଛ ଗନ୍ଧ, ଜ୍ୱର ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚକ୍ଷୁ, ଅଙ୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶରେ ଲାଲ, ହଳଦିଆ କିମ୍ବା ହରିତ ରଙ୍ଗ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗରେ ନୀଳ, ଲାଲ ଓ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗ ଅଲଗା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସ୍୵ପ୍ନରେ ମୃଗୀ, ଅଧର୍ମ ଦେଖାଯାଏ। ଉପରକୁ ଏହି ଦୋଷ ନାକ, ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମୁଖରୁ ବାହାରେ; ତଳକୁ ଜନନେନ୍ଦ୍ରି ଓ ମଳଦ୍ୱାରରୁ ବାହାରେ; କେଶ ଫୋଲିକ୍ସରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ନିସ୍କାସିତ ହୁଏ। କଫ ସହିତ ଏହି ଦୋଷ ହେଲେ ଶୋଧନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସାରିବାଯୋଗ୍ୟ; ପିତ୍ତ ଉପରେ ଅନେକ ଔଷଧ ଦିଆଯାଏ, ଶୋଧନ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ। କଫ ଥିଲେ ଶୋଧନ ଭଲ; କଫ ରୋଗରେ ତୀତା ଓ ମିଠା ରସ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ତିତା, କଷା ଓ କଫ ନିକାଳିବା ବସ୍ତୁ ତଳକୁ ଯିବା ଓ ପ୍ରାଚୀନ ରୋଗରେ ଉପଯୁକ୍ତ, ଏହା ବାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସିତ ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ ବାନ୍ତି ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ଶକ୍ତି ଥିଲେ ଓ ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ। କଷା ବସ୍ତୁ ଏହି ରୋଗୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ, ମିଠା ମାତ୍ର ସଫଳ। ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାୟୁ ମିଶ୍ରିତ, ଏହା ଅସାଧ୍ୟ ଓ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ। ଯେତେବେଳେ ଅସହ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ହୁଏ, ଔଷଧ କାମ କରେ ନାହିଁ, ଏହି ବିପରୀତ ଦିଗରେ କୌଣସି ଶୋଧନ ହୁଏ ନାହିଁ। ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଶୋଧନ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଦୋଷରେ ଦିଆଯାଏ; ଏଠି ଶାନ୍ତି ଓ ଶୋଧନ ଚାହିଁବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନିସ୍କାସନ ଉପଯୁକ୍ତ; ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦୋଷ ଶିବଙ୍କ ବାଣ ଭଳି ଗଣାଯାଏ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଟିଳତା ମଧ୍ୟ ବିକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହାର ଫଳ ଏପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଏଉଁ ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ—କାଶ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହି ରୋଗର ପ୍ରକୃତି ଏବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର କାଶ ଅଛି—ବାୟୁ, ପିତ୍ତ, କଫ, ଚୋଟ ଓ କ୍ଷୟରୁ ଉଦ୍ଭବ। କ୍ଷୟ ସହିତ ଯେଉଁ କାଶ ଅଛି, ଅବହେଳା କରିଲେ ଏହି ଦୋଷ ଦୃଢ ହୁଏ; ଗଳାରେ ଖୁଜୁଲି ଓ ରସ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠି କାନ, ମୁଖ, ଗଳା ଶୁଷ୍କ ହୁଏ, ତଳକୁ ବାୟୁ ଯାଇଥିଲେ; ଉପରକୁ ଯାଇଲେ ଗଳାରେ ଏହି ବାୟୁ ଜମିଯାଏ। ଏହା ଶିରା ଓ ନାଳିକା ଭରି ଦେଉଁଥିଲେ, ଅଙ୍ଗ ଉଠାଇ ଦେଉଥିଲେ; ଫିଙ୍ଗାଇବା ଭଳି ଚକ୍ଷୁରେ ବେଦନା, ଅଟୁଟ ଶବ୍ଦ, କଣ୍ଠ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ପାଶ୍ୱରେ ଚାପ ହୁଏ। ଏହି କାଶ ଭଙ୍ଗା ପିତଳ ଭଳି ଶବ୍ଦ ଦେଇ ଦେଖାଯାଏ; ହୃଦୟ, ପାଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡରେ ବେଦନା, ମନ ଅସ୍ଥିର, ଅଶାନ୍ତି, କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ ହରାଯାଏ। ଏହା ଶୁଷ୍କ କାଶ, ତୀବ୍ର ବେଦନା, କଠୋର ଶବ୍ଦ ଦେଉଁଥିଲେ; ରୋମାଞ୍ଚ ହୁଏ, ଶୁଷ୍କ କଫ କଷ୍ଟରେ ବାହାରିବା ପରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ। ପିତ୍ତରୁ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦିଆ, ମୁଖ ତିତା, ଜ୍ୱର, ଚକ୍କର, ପିତ୍ତ ଓ ରକ୍ତ ବାନ୍ତି, ପିପାସା, କଣ୍ଠ ଶବ୍ଦ, ଧୂଆଁ ଭାବ, ମଦ ଦେଖାଯାଏ। ଦୀର୍ଘ କାଶ ହେଲେ ଦୃଷ୍ଟି ଲୁହା ଭଳି ଦେଖାଏ; କଫରୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଅଳ୍ପ ବେଦନା, ହୃଦୟ ଭାରି ଓ ନିର୍ଜୀବ ଲାଗେ। ଗଳାରେ ପତିନ୍ଧା, ଖାଦ୍ୟରେ ଅପ୍ରୀତି, ନାକରୁ ପ୍ରସ୍ରବଣ, ବାନ୍ତି, ରସ ନଷ୍ଟ, ରୋମାଞ୍ଚ, କଫ ଏଠା ଏଠା ଏବଂ ତେଲିଆ ଶ୍ଳେଷ୍ମା ବଢିଯାଏ। ଯୁଦ୍ଧ ଭଳି ଶକ୍ତି ଉପରେ ଶ୍ରମ କଲେ, ବାୟୁ ଦୋଷ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ, ପିତ୍ତ ସହିତ ଏହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୁଏ।