ମହାର୍ଷି ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଏକ ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ରୋଗ ଓ ତାହାର କାରଣ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—ଯେପରି ଏକ ଡାଳିକା ମାଟିରେ ପକାଯାଇ ପାଣି ଦିଆଯାଇଲେ, ସେ ବିଜ ଅପେକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଅଙୁରୋଧ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅସୁସ୍ଥତାର ବିଜ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅଭିକ୍ରିୟା କରେ। ବିଷ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶକ୍ତି ଧାରଣ କଲେ ଯେପରି ତାହା ଦେହକୁ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଅସୁସ୍ଥତା ଓ ବିଷ ଦିନ ଦିନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଦେହକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ। ଏହିପରି ରୋଗ ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ କରେ, ଯାହା ଅନିୟମିତ ଓ ଭୟଙ୍କର ହୋଇ ଦେହକୁ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୋଗରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ କରେ—ଅସ୍ଥିରତା, ଭାରି ଭାବ, ଦୁଃଖ, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହେବା, ଏବଂ ଦେହ ଟାଣି ହେବା। ଏହି ଜ୍ୱରରେ ଖାଦ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କମିଯାଏ, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସକ୍ଷମତା ହ୍ରାସ, ରକ୍ତ ଛାଟିବା, ତିବ୍ର ତିର୍ଷ୍ଣା, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ପୀଡା ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯଦି ରକ୍ତ ଜ୍ୱରରେ ଦେହକୁ ଭାଗ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ଦେହରେ ଜ୍ୱଳନ, ଲାଲି, ଅସ୍ଥିରତା, ଭ୍ରମ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା, ତିବ୍ର ତିର୍ଷ୍ଣା, ଦୁଃଖ, ଚମକ ବଦଳିଯିବା, ଦେହ ଭିତରେ ଜ୍ୱଳନ, ଚକ୍କାର ଓ ଅନ୍ଧକାର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯଦି ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଅସୁସ୍ଥତା ରହିଛି, ଦେହରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଫିସ୍କି ହେବା, ଅତିରିକ୍ତ ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ତିବ୍ର ତିର୍ଷ୍ଣା, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ବା ଦେହ ଅଧିକ ସହିବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଅସୁସ୍ଥତା ଦେଖାଯାଏ କି, ଦେହ ଭିତରେ ଜ୍ୱଳନ, ବାହାରେ ଥଣ୍ଡା, ଶ୍ୱାସକ୍ଷମତା ହ୍ରାସ, ହିକ୍କା, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧକାର, ତୀବ୍ର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲିଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ହେବା ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଯଦି ଏହି ଅସୁସ୍ଥତା ଶୁକ୍ରରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ତେବେ ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ; ଏହି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚ ରୋଗ ପିଛୁ ରେ ଉଲ୍ଟା କରି ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଅତି ଦୁଃସାଧ୍ୟ। ଫେଗ୍ମ ଦେହରେ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲେ, ଅଙ୍ଗ ଭାରି ଲାଗେ; ହଳକା ଜ୍ୱରରେ ଭ୍ରମ ଓ ଥଣ୍ଡା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଦେହ ଢାକି ରହିବା ଭାବ ଆସେ। ଏହି ହଳକା ଜ୍ୱର ସଦା ଶୁଷ୍କ ଓ ଥଣ୍ଡାରେ ଅତି କଷ୍ଟରେ ଚାଲିଯାଏ; ଫେଗ୍ମ ଦେହରେ ବଢିଲେ ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହେଉଥାଏ। ମଧୁମେହ ରୋଗରେ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ପତିନ୍ଧା ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା 'ହରିଦ୍ରକ' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ଏହି ଜ୍ୱର ଅତି ଭୟଙ୍କର। ଦେହରେ ଫେଗ୍ମ ଓ ବାୟୁ ଦୁଇଁ ଥିଲେ ଓ ପିତ୍ତ କମିଥିଲେ, ଦିନରେ ଜ୍ୱର ତୀବ୍ର, ରାତିରେ ହଳକା ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଦେହ ଶକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଇ ଅତି ଶ୍ରମ କରିଲେ, ବାୟୁ ଜ୍ୱର ନିଶାର ଆରମ୍ଭ ଭାଗରେ ଆସିଥାଏ। ଦେହରେ ଆତ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ଓ ଫେଗ୍ମ, ପିତ୍ତ ତଳଭାଗରେ ରହିଲେ, ଦେହର ଅର୍ଦ୍ଧ ଭାଗ ଥଣ୍ଡା, ଅନ୍ୟ ଅର୍ଦ୍ଧ ତାପମୟ ହୋଇଯାଏ। ପିତ୍ତ ଦେହରେ ଥିଲେ ଓ ଫେଗ୍ମ ଅଙ୍ଗର ଅନ୍ତିମ ଭାଗରେ ଥିଲେ, ଦେହ ତାପମୟ ହୋଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ହାତ ପା ଥଣ୍ଡା ରହିଥାଏ। ଯଦି ରୋଗ ଦେହର ରସ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଚର୍ବି, ଅସ୍ଥି, ମଜ୍ଜାରେ ଅନୁପ୍ରବେଶ କରେ, ତେବେ ଦେହର ଚମକ ହ୍ରାସ ପାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ, ଶୌଚ କରିବା ଆକାଂକ୍ଷାରେ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଚାରିପାଖ ଦେଖେ, ତିବ୍ର ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଓ ଉତ୍ତପ୍ତ ମଳ ବାହାରେ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ହାଲୁକା, ଦୁଃଖ ଓ ତାପ ନଥାଏ, ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ମୁଖରେ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କେହି ଯନ୍ତ୍ରଣା ନଥାଏ, ପ୍ରଶ୍ୱାସ, ଛିଁଆ, ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକତ୍ରିତ, ଖାଦ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, ମୁଣ୍ଡରେ ଖିଲି ହେବା ଏହା ଜ୍ୱର ନ ଥିବାର ଚିହ୍ନ। ଏଉଁପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିବେଚନା କରିବି। ଅତି ତାପ, ତିତି, ତୀବ୍ର, ଖଟା, ଲୁଣ୍, ଦାହଜନକ ଖାଦ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ଖାଇଲେ, ଏବଂ କୋଦ୍ରବ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରି ନିମନ୍ତି, ଦେହରେ ପିତ୍ତ ବଢିଯାଏ, ତାହା ରସିକ ହୋଇ ରକ୍ତକୁ ବି ଅସ୍ଥିର କରେ। ଏହି ଦୁଇଁ ଜନ୍ୟ ଦେହରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇ ଦେହର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାଗରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୋଇ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ରୋଗ ଉପସ୍ଥିତ କରେ, କେବଳ କାମଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦେହରେ ରୋଗ ହୋଇପାରେ। ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଓ ରଙ୍ଗ ପିତ୍ତ ସହ ସମାନ ହେଲେ, ଏହି ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ; ଏହା ରକ୍ତର ନିମ୍ନସ୍ଥାନ, ପ୍ଲୀହା ଓ ଯକୃତରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗରେ ମୁଣ୍ଡ ଭାରି ଲାଗେ, ରସ ହ୍ରାସ, ଥଣ୍ଡା ଇଚ୍ଛା, ଧୂଆଁ ଅଥବା ଖଟା ଡକ୍କା, ବାନ୍ତି, ଖାଦ୍ୟ ଅପ୍ରୀତି, କାଶ, ଶ୍ୱାସ ହ୍ରାସ, ଚକ୍କାର ଓ ଦୁଃଖ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ରକ୍ତ ଅସ୍ୱସ୍ଥ ହେଲେ, ମୁଖରୁ ମାଛ ଗନ୍ଧ ଆସେ, ଜ୍ୱର ନ ଥିଲେ, ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗରେ ଲାଲି, ହଳଦାବା, ପିତ୍ତୀୟ ରଙ୍ଗ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ନୀଳ, ଲାଲ, ହଳଦା ରଙ୍ଗ ବିଭେଦ କରିପାରେନାହିଁ; ସ୍ୱପ୍ନରେ ମୂଢ଼ତା ଓ ଅଧର୍ମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ଦେହରେ ଉପର ଭାଗରୁ ନାକ, ଚକ୍ଷୁ, କାନ, ମୁଖ ଦ୍ୱାରା ବାହାରେ; ତଳ ଭାଗରୁ ଲିଙ୍ଗ ଓ ମଳଦ୍ୱାର ଦ୍ୱାରା ବାହାରେ; ଚୁଲ ତଳରୁ ବି ବାହାରେ—ଏହା ଅତିକ୍ରମିତ ହେଲେ ଏହି ଦ୍ୱାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳିଥାଏ। ଫେଗ୍ମ ସହ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ, ଶୋଧନ ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା କରିପାରିବ; ପିତ୍ତ ରୋଗ ପାଇଁ ବହୁ ଔଷଧ ଦିଆଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଶୋଧନ ସର୍ବୋତ୍ତମ। ଫେଗ୍ମ ସହ ଥିଲେ, ଶୋଧନ ଉପକୃତ; କଷା ଓ ମଧୁର ରସ ଫେଗ୍ମ ଶୋଧନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ପ୍ରକୃତିକ ଭାବରେ ତୀତି, କଷା, କଟୁ ଓ ଫେଗ୍ମ ନିକାଳିବା ଉପାୟ ଦେଖିଲେ, ତାହା ତଳ ଦ୍ୱାରା ଚିର ରୋଗ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ଏବଂ ବାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚିକିତ୍ସା ହୁଏ। ପିତ୍ତ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲେ, ବାନ୍ତି ଉତ୍ତମ ଉପାୟ ନୁହେଁ; ଶକ୍ତି ଥିଲେ, ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ। କଷା ଓ ମଧୁର ଉପାୟ ଏହି ରୋଗ ପାଇଁ ଉପକୃତ; ଫେଗ୍ମ ଓ ବାୟୁ ଯୁକ୍ତ ରୋଗ ଅସାଧ୍ୟ ଏବଂ ଏହି ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ। ଯଦି ଏହି ରୋଗ ଅତି ଅସହ୍ୟ ଓ ବିପରୀତ ଦିଗରେ ଚାଲିଥାଏ, ଔଷଧ କାମ କରେନାହିଁ, ତେବେ ଶୋଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।