ମହାର୍ଷି ଧନ୍ବନ୍ତରି ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ଜ୍ୱର ଓ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ରୋଗର ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଓ ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ, ଜ୍ୱର ନିଜେ ଶରୀରର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଅଂଶରେ ବିଭିନ୍ନ ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ମୁଣ୍ଡରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ଆସେ, ଟ୍ରିକା ଅଂଶରେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା, ପିଠରେ ବାୟୁ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ୱର ଏକ ଦିନ ପରେ ଦେଖାଦେଇଥାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ଜ୍ୱର ଶରୀରର ମଳ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା, ଅସ୍ଥିରେ ହୁଏ, ଆଉ ଏକ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ମାତ୍ର ଥାଏ। କଫ ଦୁଇପ୍ରକାର, ଏହା ପ୍ରଥମେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ଆସେ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଏହା ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ଉଲ୍ଟା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ। ଏହି ଜ୍ୱର ତିନିପ୍ରକାର ହୋଇଥିବାରୁ ତିନି ଦିନ ଜ୍ୱର ରହେ, ଏକ ଦିନ ଛାଡ଼ିଯାଏ; ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱରରେ ଉଲ୍ଟା ଲକ୍ଷଣ ନଥାଏ, ଏହା ସାତ ରାତି ଯାଏଁ ଉପବାସ କରାଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ଜ୍ୱର ମନକୁ ବ୍ୟାପି ଦେଖାଏ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ଦୋଷ ଗୁଡ଼ିକ ଶରୀରର ଗଭୀର ତନ୍ତୁ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିଶେଷ ଚଳାଚଳ ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସମାନ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲେ, ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ ହୋଇଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶରୀରର ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ମାର୍ଗରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ୱର ଶରୀରରେ ଜାଇ ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିନାହିଁ, ଜଳନ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ; ଯେତେବେଳେ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ୱର ସହ ଜଳନ ଦେଖାଏ। ଏହି ଜ୍ୱର ଅସମ ଭାବରେ, ରାତିରେ ଧୀରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ପ୍ରତି ଅନୁସୂଚୀ ଦୀର୍ଘ ଓ କମ୍ଜୋର ହୋଇଥାଏ। ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧିତ ରସ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଭବ କରେ; ରୋଗ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମାନେ ଜଳନ ହୁଏ। ମାଟିରେ ମାନ୍ୟା ଦିଆଯାଇ ଜଳ ଦେଇ ଚୋଇ ହେବାକୁ ଅପେକ୍ଷା କରିନଥାଏ, ଏହିପରି ରୋଗର ମାନ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ। ବିଷ ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ରୋଗ ପ୍ରବଳ ହୋଇଥାଏ, ଏହିପରି ରୋଗ ଓ ବିଷ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଅସମ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ହୋଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଶାନ୍ତି, ଭାରି ଭାବ, ଦୁଃଖ, ଅଙ୍ଗ ଅଳସି ଯିବା ଓ ଟାଣ ଦେଖାଏ। ପ୍ରତି ଜ୍ୱରରେ ଭୋକ ନଷ୍ଟ, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସ-କଷ୍ଟ ଦେଖାଏ; ରକ୍ତ ଦେଇ ଥୁଇବା, ତୃଷ୍ଣା, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ, ଦୁଃଖଦ ଚେଷ୍ଟା ଦେଖାଏ। ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ହେଲେ ଜଳନ, ଲାଲି, ଭ୍ରମ, ଅସ୍ତିରତା, ଅସମ୍ବଦ୍ଧ କଥା ଦେଖାଏ; ତୃଷ୍ଣା, ଶ୍ରମ, ଚାମର ରଙ୍ଗ ବଦଳିଯାଏ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଳନ, ଚକ୍କର, ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିରେ ଥାଏ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଫ୍ଲିକ୍ କରିବା, ଘମ, ବେଶି ତୃଷ୍ଣା, ବାନ୍ତି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, କିମ୍ବା ସହିବା ଦେଖାଏ। ଅସ୍ତିରତା, ଶ୍ରମ, ଭୋକ ନଷ୍ଟ, ଅସ୍ଥିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅସ୍ଥି ଫାଟିଯିବା ଭାବ, ରୋଗ ଉତ୍ତେଜିତ ହେବା, ଜାଗିବା, ଶ୍ୱାସ-କଷ୍ଟ, ଅଙ୍ଗ ଟାଣ, ଦୁଃଖ ଦେଖାଏ। ମଜ୍ଜାରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଜଳନ, ବାହ୍ୟ ଥଣ୍ଡା, ଶ୍ୱାସ-କଷ୍ଟ, ହିକି, ଦୃଷ୍ଟି ଅନ୍ଧାର, ମୂଳ ଅଂଶରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଲିଙ୍ଗ ଜଡ଼ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଶୁକ୍ରରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ, ଶୁକ୍ର ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ପଛରୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର ରୋଗ ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ଚର୍ବି ଦ୍ୱାରା ଲିପ୍ତ ଭାବରେ ଭାରି ଭାବ ଦେଖାଏ; ହ୍ରସ୍ୱ ଜ୍ୱରରେ ଅସ୍ତିରତା, ଥଣ୍ଡା ଓ ଢାକି ଦେଖାଏ। ହ୍ରସ୍ୱ ଜ୍ୱର ସଦା ଶୁଷ୍କ ଓ ଥଣ୍ଡାରେ ଚିକିତ୍ସା କରିବାରେ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ଅଙ୍ଗ ଷ୍ଠିଯିବା, କଫ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୋଇଯାଏ। ମଧୁମେହ ରୋଗୀଙ୍କୁ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ଲିପ୍ତ ଦେଖାଏ, ଏହି ଜ୍ୱରକୁ 'ହରିଦ୍ରକ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଘାତକ। ଯେଉଁଠି କଫ ଓ ବାୟୁ ଦୁଇଁ ରହିଥାଏ ଓ ପିତ୍ତ କମ୍, ଦିନେ ଜ୍ୱର ତୀବ୍ର ହୁଏ କିମ୍ବା ମାନ୍ୟା ହ୍ରସ୍ୱ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଆସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀରର ଶକ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦିଆଯାଏ ଓ ଶ୍ରମ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରାତିର ଆରମ୍ଭରେ ଆସେ। ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଗୁଡ଼ିକୁ ଉପରେ ରଖିଥାଏ ଓ କଫ ପିତ୍ତ ତଳେ ରହିଥାଏ, ଶରୀରର ଅଧା ଭାଗ ଥଣ୍ଡା ଓ ଅଧା ଭାଗ ତାପମୟ ହୋଇଯାଏ। ପିତ୍ତ ଶରୀରରେ ରହିଥାଏ ଓ କଫ ଅଙ୍ଗ ଉପରେ ଅନ୍ତିମ ଅଂଶରେ ରହିଥାଏ, ଶରୀର ତାପମୟ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ହାତ ପା ଥଣ୍ଡା ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଦ୍ରବ୍ୟ, ରକ୍ତ, ମାଂସ, ଚର୍ବି, ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାରେ ଥାଏ, ଏହା ଏହି ଅଂଶକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଶରୀରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ନଷ୍ଟ କରିଦେଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଲୋକ ଅଚେତନ ହୋଇଯାଏ, ଦ୍ରୁତ ପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଚାରିପାଖ ଦେଖିଥାଏ, ସଦା ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ତାପମୟ ମଳ ତୀବ୍ର ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ରବଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଶରୀର ହଲକା ହୁଏ, ଶ୍ରମ, ଭ୍ରମ ଓ ତାପ ନଥାଏ, ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ ମୁଖରେ ହୁଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭଲ ଚାଲେ, କଷ୍ଟ ନଥାଏ; ଘମ, ହାଛି, ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଏକତା, ଖାଦ୍ୟ ଇଚ୍ଛା, ମୁଣ୍ଡରେ ଖୁଜିଲା ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଜ୍ୱର ନଥିବାର ଚିହ୍ନ। ଏଉଁବେଳେ ଧନ୍ବନ୍ତରି କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିସ୍ତୃତ କରିବି—ଅତି ତାପ, ତିତ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଖଟା, ଲୁଣ, ଜଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ହୁଏ। କୋଦ୍ରବ, ଉଦ୍ଦାଳକ ଓ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟବହାର ଓ ପିତ୍ତ ଉତ୍ତେଜକ ପଦାର୍ଥ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଦ୍ୱାରା, ପିତ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ପାଇ ଦ୍ରବ ହୁଏ, ରକ୍ତ ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଇ ମିଶି ଏକ ରୂପ ନେଇ ଶରୀରରେ ବ୍ୟାପି ଯାଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତ-ପିତ୍ତ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କିମ୍ବା ଅଂଶ ଦ୍ୱାରା। ଯେତେବେଳେ ରକ୍ତର ଗନ୍ଧ ଓ ରଙ୍ଗ ପିତ୍ତ ସମାନ ହୁଏ, ଏହିପରି ଚିହ୍ନ ଦେଖି ଜଣାଯାଏ; ଏହା ରକ୍ତ ଅଂଶ, ପ୍ଲୀହା, ଯକୃତରୁ ଆସେ।