ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକଗୁଡିକର ଅନୁସାରେ, ଏକ ଗଭୀର ଓ ସଂବେଦନଶୀଳ କଥା ଏପରି ଆରମ୍ଭ ହୁଏ— ଅଗ୍ନିବେଶ ଓ ହରିତ ପ୍ରମାଣ କରିଛନ୍ତି ଯେ, ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବିନାଶ ଉଭୟ ପାଇଁ ନିୟମ ଏବଂ ସୀମା ଅନୁସରଣ କରାଯାଇଥାଏ। ଏହି ରୋଗ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ସପ୍ତମ ଦିନ (ଯାହା ଦ୍ୱିଗୁଣ ହୁଏ), ନବମ ଓ ଏକାଦଶୀ ଦିନ—ଏହି ଦିନଗୁଡିକୁ ତିନି ଡୋଷର ସୀମା ଭାବରେ ଧରାଯାଇଛି, ଯାହା ମୁକ୍ତି ଓ ବିନାଶ ଉଭୟ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଶରୀରର ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଅପବିତ୍ରତା ଅନୁସାରେ, ଅତି କ୍ଷୀଣ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ ଆହାର ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଜ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରେ। ଅତି ସାନା ତ୍ରୁଟି ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ତେବେ ଏହା ଅସମତୁଳିତ ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ, କାରଣ ଏଠାରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ଦୁହିଁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ବିକୃତି ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଯାହା ଅନିୟମିତ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ; ଡୋଷ ତାଙ୍କର ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଜ୍ୱରକୁ ବଢ଼ାଏ। ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଶକ୍ତି ବଳିଷ୍ଠ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ହେଲେ, ଏହି ଜ୍ୱର ପୁଣି ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଡୋଷ କ୍ଷୀଣ ହେଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ରସ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଲୟ ପରେ ଶରୀର କ୍ଷୀଣତା, ଅବର୍ଣ୍ଣ, ମନ୍ଦତା ଓ ଏହା ସହ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ରସବାହି ନାଳୀର ମୁଖ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ତ୍ରୁଟି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେହକୁ ତୁରନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏନାହିଁ; ନୀତିମାନ ଲୋକଙ୍କର ଏହିପରି ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ବିପରୀତ ଲୋକଙ୍କର ଏହା ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଘଟେ। ଏହି ଜ୍ୱର ଅନିୟମିତ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ରାତି ସମୟରେ ଏହି ଡୋଷ ରକ୍ତରେ ଥାକି ସାଧାରଣତଃ ଅବିରତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଏ। ଦିନ ଓ ରାତିର ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ଏହା ଏକଥର ହୁଏ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଆଉ ଥରେ ଆସେ; ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ମାଂସ ଓ ଚର୍ବିବାହି ନାଳୀ, ତୃତୀୟ ସ୍ଥିତିରେ ଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱର ବାତ ଓ ପିତ୍ତରୁ ମୁଣ୍ଡରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ତ୍ରିକା ଅଞ୍ଚଳରେ ଥାଏ; ବାତ ଓ କଫ ପଛରେ ଥିଲେ, ଏହି ଜ୍ୱର ଏକ ଦିନ ପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ମଳ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିରେ ଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ମାତ୍ର ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଥିଲେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଦୁଇପ୍ରକାର—ଏକ ଗୋଟିଏ ଗୋଡ଼ର ଗଠିରେ ଥାଏ, ଆଉ ଏକ ମୁଣ୍ଡରେ ବାତରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏହା ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ବିପରୀତ ହୁଏ। ଏହା ତିନି ଦିନ ଜ୍ୱର ଦେଖାଏ, ଏକ ଦିନ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଡୋଷର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ଅନୁସାରେ ଏହି ଘଟେ। ଯେଉଁ ଜ୍ୱରରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ, ସେଥିରେ ସାତ ରାତି ଉପବାସ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରେ ଜ୍ୱର ମନକୁ, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ। ଯେଉଁ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ଧାତୁରେ ଗଭୀର ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ଓ ଡୋଷ ସମାନ ଭାବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ଏହା ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତି କଠିନ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଦେହର ଦୂରସ୍ଥ ଅଂଶରେ ଥିଲେ, ଡୋଷ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାତୁର ମାର୍ଗରେ ଧୀରେ ଧୀରେ, ଅଳ୍ପ ଭାବରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚାଲିଥାଏ। ଏହା ଶରୀରକୁ ଗଲାପରେ କିଛି ଛାଡ଼ି ନାହିଁ, ଜ୍ୱଳନ ଓ ତଦ୍ୱତ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଏ; ଯେତେବେଳେ ଏହି କ୍ରମ ଚେଷ୍ଟାରେ ବିଘ୍ନିତ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ୱଳନ ସହିତ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ଏହା ଅସମ, କଠିନ ଆରମ୍ଭ ଓ ରାତିର ଅନୁସରଣ କରେ; ପ୍ରତିଟି ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଧୀରେ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ, ଯେପରି ଯୋଗ୍ୟ। କ୍ରମେ କ୍ରମେ ଏହା ଉପଯୁକ୍ତ ରସ ଓ ଗୁଣ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରେ; ଏହି ରୋଗ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ତୀବ୍ର ଭାବେ ଜଳିଉଠେ, କେବେ କେବେ ଦୀର୍ଘ ବିଳମ୍ବ ପରେ। ଯେପରି ଏକ ବୀଜ ମାଟିରେ ପୋତି ଜଳ ଦେଲେ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରେନାହିଁ, ସେପରି ରୋଗର ବୀଜ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଯେପରି ବିଷ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରି ତାହାର ଶକ୍ତି ଦେଖାଏ, ସେପରି ରୋଗ ଓ ବିଷ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ ଉତ୍ତେଜିତ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ ଅନିୟମିତ ଓ ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହା ଶରୀରକୁ ଅଶାନ୍ତ, ଭାରୀ, ଅବସାଦଗ୍ରସ୍ତ, ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ଓ ଏଡ଼ାଉଡ଼ି ହେବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱରରେ ଭୋକ ହ୍ରାସ, ବାନ୍ତି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ; ରକ୍ତ ଥୁକିବା, ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ବେଦନାଦାୟକ ପ୍ରୟାସ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜ୍ୱରରେ ରକ୍ତ ଜଡିତ, ସେଠାରେ ଜ୍ୱଳନ, ଲାଲିମା, ଭ୍ରମ, ପ୍ରଲାପ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ; ତ୍ରୁଷ୍ଣା, କ୍ଳାନ୍ତି, ବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ, ଅନ୍ତଃ ଜ୍ୱଳନ, ଚକ୍କର, ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଯାଏ। ମାଂସ କିମ୍ବା ଚର୍ବିରେ ରୋଗ ଥିଲେ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗକୁ ଟିକିଯିବା, ଅତିରିକ୍ତ ପସିନା, ଅଧିକ ତ୍ରୁଷ୍ଣା, ବାନ୍ତି, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ କିମ୍ବା ସହନ କରିପାରିବା ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରଲାପ, କ୍ଳାନ୍ତି, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଅସ୍ଥିବେଦନା, ତାହାର ଭାଙ୍ଗିଯିବା, ରୋଗର ସକ୍ରିୟତା, ଜାଗ୍ରତ ରହିବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଟିକିଯିବା, ଓ ମନ୍ଦ ସ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ। ମଜ୍ଜାରେ ରୋଗ ଥିଲେ ଅନ୍ତଃ ଜ୍ୱଳନ, ବାହ୍ୟ ଶୀତଳତା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ହିକ୍କା, ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅନ୍ଧକାର, ଜୀବନ୍ଦାୟିନୀ ସ୍ଥାନରେ ବେଦନା, ଲିଙ୍ଗର ଜଡତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଶୁକ୍ରକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଶୁକ୍ର ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ; ପଛର ପାଞ୍ଚଟି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉଲ୍ଟା କ୍ରମରେ ଅଧିକ କଠିନ ଚିକିତ୍ସାଯୋଗ୍ୟ। ଅଙ୍ଗଗୁଡିକୁ ପୋତି ଦେଇଥିବା ପରି କଫ ଦ୍ୱାରା ଭାରି ଲାଗେ; ମୃଦୁ ଜ୍ୱରରେ ଶୀତଳତା, ଏକ ଢାକା ଅନୁଭୂତି ସହ ପ୍ରଲାପ ହୁଏ। ମୃଦୁ ଜ୍ୱର ସଦା ଶୁଷ୍କ ଓ ଶୀତରେ ଦୁର୍ଲଭ ଭାବେ ଚାଲିଯାଏ; ଅଙ୍ଗଗୁଡିକ ଜଡ ହୋଇଯାଏ, କଫ ପ୍ରଧାନ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖାଯାଏ। ମଧୁମେହରେ ହଳଦୀ ପରି ରଙ୍ଗ ଓ ଏହିପରି ପତିନା ଥିଲେ, ଏହାକୁ 'ହରିଦ୍ରକ' ଏବଂ ଏହା ଏକ ଅପମୃତ୍ୟୁକାରୀ ଜ୍ୱର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ କଫ ଓ ବାତ ଉଭୟ ଥାଏ ଏବଂ ପିତ୍ତ ଦେହରେ କମ୍, ଏହି ଜ୍ୱର ଦିନେ ତୀବ୍ର କିମ୍ବା ମୃଦୁ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ରାତିରେ ଦେଖାଯାଏ।