ଶରତ୍କାଳ ଆସିଲେ ଦେହରେ ପିତ୍ତ ବଢିଯାଏ, ତାପରେ କଫ ବଢେ । ଏହି ସମୟର ଏହି ପ୍ରକୃତି ଓ ତାହାର ମୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ପଦାର୍ଥ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷତି ହୁଏନା । ବସନ୍ତ ଋତୁରେ କଫ ଅଧିକ ହୁଏ, ଏହା ପରେ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ବଢିପାରେ । ଯଦି ଏହି ଦୋଷ ହଳୁକା ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ୱର ସହଜରେ ଠିକ୍ ହୁଏ ଓ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ବିପଦ ହୁଏନା । ଯେତେବେଳେ ଏହି ଦୋଷ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଅସାଧ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଜ୍ୱର ଯେତେବେଳେ ଅଧିକ ଜଟିଳ ହୁଏ, ଦେହର ଜଠରାଗ୍ନି କମିଯାଏ, ବେଶି ପିପାସା ଓ ପ୍ରମେହ ହୁଏ । ଏହି ସମୟରେ ଭୋକ ହୁଏନା, ଖାଦ୍ୟ ପଚେଇପାରେନାହିଁ, ଦେହରେ ଜ୍ୱର ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ । ଜ୍ୱର ତିବ୍ର ହେବା ସହିତ ପିପାସା, ଭ୍ରମ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଓ ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । ମଳ ଓ ମୁତ୍ର ପାଇବାର ଇଚ୍ଛା ବଦଳିଯିବା ଏହି ଜ୍ୱର ପକା ହେବାର ଚିହ୍ନ । ଯଦି ଏହା ପଛେଇନାହିଁ, ତେବେ ସାତ ରାତି ଉପବାସ କଲେ ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହୁଏ । ଜ୍ୱର ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର — ମଳ, କାଳ, ଶକ୍ତି, ଅଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି । ସାଧାରଣତଃ ତିନୋଟି ଦୋଷ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜ୍ୱର ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ୱର ଅନୁସାରେ ଅଟୁଟ, ନିରନ୍ତର, ଏକ ଦିନ ଛାଡି, ତୃତୀୟ ଓ ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ଆସିଥାଏ । ଏହି ସବୁ ଦୋଷ, ମୁତ୍ର ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ଦେହରେ ଚାଲିଥାଏ । ଏମିତି ଜ୍ୱର ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶକୁ ତାପିତ କରେ, ଆଦିରୁ ଏହା ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ତୀବ୍ରତାରେ ବଢିଯାଏ, ଓଜସ୍ ଭିତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ୱର ଅଟୁଟ ଓ ଅପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଥାଏ, ଏହା ସହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟଦାୟକ । ଏହି ତାପ ବା ଦୋଷ ଦେହକୁ ଶୀଘ୍ର ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରରେ, ଓଜସ୍ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ଶୁଦ୍ଧ ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ସପ୍ତ, ଷଟ୍, ବା ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଜ୍ୱର ଦେଖାଯାଏ । ମୁକ୍ତି ଓ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏକ ସୀମା ଅଛି; ଏହା ଅଗ୍ନିବେଶ ଓ ହରିତ ପ୍ରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ କୁହାଯାଏ । ସପ୍ତମ ଦିନ ଏବଂ ତାହାର ଦ୍ୱିଗୁଣ, ନବମ ଓ ଏକାଦଶ ଦିନ ଏହି ତିନୋଟି ଦୋଷର ସୀମା ଅଟୁଟ ଅଛି । ଯଦି ଧାତୁ ଶୁଦ୍ଧ ବା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ମଳିନ ଦେହ, ରୋଗା, ଅସୁସ୍ଥ, ବିକୃତ ଆହାର ଓ ଅଭ୍ୟାସ ଥିବା ଲୋକଙ୍କରେ ଜ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିପାରେ । ଅଳ୍ପ ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଦ୍ଧି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣରେ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରି ବିପରୀତ ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ, କାହିଁକିନା ଏହା ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ସହ ଆସେ । ଏହି ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଏହାର ବଢ଼ିବା-କମିବା ଅନିୟମିତ ଥାଏ; ଏହି ଦୋଷ ନିଜ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଜ୍ୱର ତୀବ୍ର କରେ । ପୁଣି ଏହା ଶକ୍ତି ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁଯାୟୀ ଅପସାରଣ କରେ; ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ କମିଯାଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ଧାତୁ ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ । ଏହି ଲୟ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ଶୁକ୍ନ ହୁଏ, ରଙ୍ଗ ମଲିନ ହୁଏ, ଜଡତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁର୍ବଳତା ଆସିଯାଏ; କାରଣ ଧାତୁ ନାଳୀର ମୁଖ ଅନ୍ୟ ଦିଗକୁ ହଟିଯାଏ । ଦୋଷ ସମଗ୍ର ଦେହରେ ଶୀଘ୍ର ବିସ୍ତାର ପାଉନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଧର୍ମନିଷ୍ଠ, ସେମାନେ ଏଭଳି ରହନ୍ତି, ବିପରୀତ ମାନେ ତାହାର ବିପରୀତ ଫଳ ପାନ୍ତି । ଅନିୟମିତ ଓ ଅନିୟମିତ ଆରମ୍ଭ ସହିତ ଏହି ଜ୍ୱର ରାତି ସମୟରେ ଆସିଥାଏ; ଦୋଷ ରକ୍ତରେ ବସି ନିରନ୍ତର ଜ୍ୱର ଦେଖାଏ । ଦିନ ଓ ରାତି ସନ୍ଧିକାଳରେ ଏହା ଏକଥର ଆସେ, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦିନ ଆଧାର କରେ; ଏଥିରେ ମାଂସ ନାଳୀ, ଚର୍ବି ନାଳୀ ଏବଂ ତୃତୀୟ ଦିନରେ ଏହି ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ । ଅଧିକାଂଶ ଜ୍ୱର ଶିରରେ ପିତ୍ତ ଓ ବାତ, ତ୍ରିକା ଅଂଶରେ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ପିଛି ଅଂଶରେ ବାତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ଏକ ଦିନ ପରେ ଦେଖାଯାଏ । ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ମଳ, ଚର୍ବି, ମଜ୍ଜା ବା ଅସ୍ଥିରେ ବସିଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ କେବଳ ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ଥାଏ । କଫ ଦୁଇପ୍ରକାର, ପ୍ରଥମେ ଶିରରେ ବାତ ଦ୍ୱାରା, ପରେ ଏହା ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ପ୍ରତିକୂଳ ହୁଏ । ତିନିପ୍ରକାରରେ ଏହା ତିନି ଦିନ ଜ୍ୱର ଦେଖାଏ, ଏକ ଦିନ ବିମୁକ୍ତି ମିଳେ; ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଜ୍ୱର ଫେରିନାହିଁ, ସାତ ରାତି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ଏହି ବେଳେ ଜ୍ୱର ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ଧାତୁରେ ଗଭୀର ଅଭିନିବେଶ ଓ ତିନୋଟି ଦୋଷ ସମାନ ଭାବେ ବଢିଲେ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ଚିକିତ୍ସାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ । ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁର ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥାଏ; ଏହା ଦେହକୁ ଯାଇ ସବୁକିଛି ଜଳାଇ ଦିଏ । ଯଦି ଅନୁକ୍ରମ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ୱର ଓ ତାପ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଜ୍ୱର ଅନିୟମିତ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଆରମ୍ଭ ନେଇ ରାତିର ଅନୁସରଣ କରେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଓ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ । ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଦୋଷ ନିଜର ରସ ଓ ଗୁଣ ଆର୍ଜନ କରେ; ରୋଗ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ ତୀବ୍ର ତାପ ଦେଖାଯାଏ । ଯେପରିକି ମାଟି ଭିତରେ ବିଆ ଲଗାଇ ଜଳ ଦିଆଯାଏ, ସେଠି ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କରିନାହିଁ — ବିଆ ଯେପରିକି ଅନୁକୂଳ ହେଲେ ଅଙ୍କୁର ହୁଏ, ସେପରି ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଅନୁକୂଳ ସମୟରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ବିଷ ଯେପରି ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରି ଦେହକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ, ସେପରି ଦୋଷ ଓ ବିଷ ସମୟ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରି ଦେହକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କରେ । ଏପରି ଭାବେ ଜ୍ୱର ଅନିୟମିତ ଓ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହା ଦେହରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଭାରିପଣ, ଦୁଃଖ, ଅଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ତଣାପଡ଼ା ଦେଖାଏ । ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱରରେ ଭୋକ ହାରାଇଯିବା, ବାମ୍ ହେବା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ହୁଏ; ରକ୍ତ ଥୁକିବା, ପିପାସା, ଶୁଷ୍କତା, ତାପ ଓ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଖାଯାଏ । ରକ୍ତ ସହିତ ଯେଉଁଠି ଜ୍ୱର ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଠି ଜଳନ, ଲାଲି, ଭ୍ରମ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥାବାର୍ତ୍ତା ଦେଖାଯାଏ; ପିପାସା, କ୍ଲାନ୍ତି, ରଙ୍ଗ ବଦଳ, ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱଳନ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା ଓ ଅନ୍ଧାର ଦେଖାଯାଏ । ମାଂସ ବା ଚର୍ବିରେ ଦୋଷ ଥିଲେ ଦେହରୁ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ, ଅଙ୍ଗ ଫ୍ରିକିଯିବା; ଘାମ, ବେଶି ପିପାସା, ବାମ୍, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ବା ସହିପାରିବା ଦେଖାଯାଏ ।