ବେଦମୂଳକ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ରୋଗ ଓ ଜ୍ୱର ବିଷୟରେ ଯେପରି ଅନୁଭୂତି ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି, ତାହା ଏକ ଗମ୍ଭୀର ଓ ଗୁହ୍ୟ ଜ୍ଞାନର ଆଭାସ ଦେଇଥାଏ। ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରରେ ଅଚେତନତା, ଦିଆରିଆ, କଳା ହେବା, ଜଳନ ଓ ଚକ୍କର ଆସିଥାଏ; କ୍ରୋଧରୁ ଶରୀର କମ୍ପିତ ହୁଏ, ମୁଣ୍ଡ ବେଥା ହୁଏ; ଭୟ ଓ ଶୋକରୁ ମନ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ। ଆସକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚକ୍କର, ଭୋକ ହ୍ରାସ, ଜଳନ, ଲଜ୍ଜା, ନିଦ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ମୃତିର ଅନ୍ତରାୟ ହୁଏ। ଅଧିକ ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ହେଲେ ତିନି ଦୋଷ (ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ) ମିଶି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଆରମ୍ଭରେ ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଯାଏ। କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ୱର, ବା ଅତ୍ୟଧିକ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଜ୍ୱର, ଶାପ ବା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଜ୍ୱର ଓ ଦୋଷ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭୟଙ୍କର ଜ୍ୱର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସହ୍ୟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶରୀର ମାନ୍ତ୍ରିକ କ୍ରିୟା, ମନ୍ତ୍ର-ତନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏ, ଆଦିରେ ଶରୀର ଦୁଃଖ ହୁଏ, ତାପରେ ଚର୍ମରେ ଚିହ୍ନ ଓ ଭ୍ରମ ଆସିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ସଦା ଜଳନ ଓ ଅଚେତନତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ସେଠାରେ ଦିନକୁ ଦିନ ଜ୍ୱର ବଢ଼ିଯାଏ। ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଆଠ ପ୍ରକାର ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସାରାଂଶରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ, ମୃଦୁ ବା ତୀବ୍ର, ଅନ୍ତର୍ଜ ଓ ବାହ୍ୟ, ସ୍ୱାଭାବିକ ବା ଅସ୍ୱାଭାବିକ, ସାଧ୍ୟ ବା ଅସାଧ୍ୟ, ଏକାକୀ ବା ଅନ୍ୟ ରୋଗ ବିନା। ଶାରୀରିକ ଜ୍ୱରରେ ପ୍ରଥମେ ଶରୀରରେ ତାପ ଆସେ, ମାନସିକ ଜ୍ୱରରେ ମନରେ ତାପ ହୁଏ। ବାତର ପ୍ରଭାବରେ ଶୀତଳତା, କଫ ରହିଲେ ଶୀତ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଥିଲେ ଜଳନ ହୁଏ। ଦୋଷ ମିଶିଲେ ଏହି ତାପ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବେ ରହିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ୱରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ୱସ୍ଥତା ଓ ମଳ ରୋଧ ଦେଖାଯାଏ। ବାହ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଶକ୍ତି ବଢ଼ିଲେ ତାପ ବି ବାହ୍ୟ ହୁଏ। ବର୍ଷା, ଶରତ୍, ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ବାତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଅନୁସାରେ ଜ୍ୱର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଜ୍ୱର ଅଲଗା ଓ ଚିକିତ୍ସାରେ କଠିନ, ସ୍ୱାଭାବିକ ଜ୍ୱର ଅଧିକାଂଶ ରେ ବାତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ବର୍ଷାରେ ବିକୃତ ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ମିଶି ଜ୍ୱର ଦିଏ; ଶରତରେ ପିତ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ, ତାପରେ କଫ ଆସେ। ଏହି ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନର କିଛି ଅପାୟ ନାହିଁ। ବସନ୍ତରେ କଫ ବଢ଼ିଯାଏ, ତାପରେ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ଆସିପାରେ। ଯଦି ରୋଗ ହଳକା ଥାଏ, ଜ୍ୱର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରୋଗ ବିନା ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବିକୃତି ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ, ତାହା ପୂର୍ବରୁ ଅସାଧ୍ୟ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଜ୍ୱରର ତୀବ୍ର ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଦୁର୍ବଳ ଜଠରାଗ୍ନି, ଅତ୍ୟଧିକ ପେଶାବ, ଭୋକର ଅଭାବ, ଭଲ ଭାବେ ହଜମ ନହେବା, ତୀବ୍ର ତାପ, ତିବ୍ର ତିରିକି, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଚକ୍କର ଓ ତୃଷ୍ଣା। ମଳ ପାସ୍ କରିବାର ଇଚ୍ଛା ଓ ତାହାର ବିକୃତି ହେଉଛି ଜ୍ୱର ପକ୍କ ହେବାର ଚିହ୍ନ। ଯଦି ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଫେରି ନଯାଏ, ସପ୍ତ ରାତି ଉପବାସେ ଶାନ୍ତି ମିଳେ। ଜ୍ୱର ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର, ମଳ, ସମୟ, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ; ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ତିନି ଦୋଷ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଜ୍ୱର ଚିରନ୍ତନ, ନିୟମିତ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ, ତୃତୀୟ ଦିନ, ଚତୁର୍ଥ ଦିନରେ ଆସେ; ଏହି ଜ୍ୱର ଦୋଷ, ପେଶାବ ଓ ମଳ ଦ୍ୱାରା ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ତାପ ଦେଇଥାଏ। ଆରମ୍ଭରୁ ସମାନ ଭାବେ ତୀବ୍ର ଓ ଭାରୀ ହୁଏ, ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ସାରରେ ବିନା ଭେଦ ରହିଥାଏ। ଏହି ଜ୍ୱର ଅବିରତ ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖଦାୟକ। ଏହି ତାପ ବା ଦୋଷ ଶିଘ୍ର ଶରୀରକୁ ନଷ୍ଟ କରେ। ଯେତେବେଳେ ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁ ପବିତ୍ର ବା ଅପବିତ୍ର ହୁଏ, ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ ଦ୍ୱାରା ସପ୍ତ, ଷଟ୍, ବା ଦ୍ୱାଦଶ ଦିନରେ ଜ୍ୱର ହୁଏ। ମୁକ୍ତି ବା ନାଶ ପାଇଁ ଏହି ସୀମା ଅନୁସରଣ କରାଯାଏ, ଏହା ଅଗ୍ନିବେଶ ଓ ହରିତ ପ୍ରମାଣ ଦେଇଛନ୍ତି। ସପ୍ତମ ଦିନ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱିଗୁଣ କଲେ, ନବମ ଓ ଏକାଦଶ ଦିନ ଏହି ସୀମା, ତିନି ଦୋଷର ମୁକ୍ତି ବା ନାଶ ପାଇଁ। ପବିତ୍ରତା ବା ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିପାରେ, ବିଶେଷକରି ଦୁର୍ବଳ, ରୋଗାକ୍ରାନ୍ତ ବା ଅନୁଚିତ ଆହାର ଓ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ। କ୍ଷୁଦ୍ର ଦୋଷ ବି ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଶକ୍ତି ଆର୍ଜନ କରି ଅନୁଚିତ ଓ ଅନିୟମିତ ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସହିତ ଥାଏ। ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନିୟମିତ ଭାବେ ଜ୍ୱର ଦେଉଛି, ଦୋଷ ନିଜ ସମୟରେ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱର ଦେଉଛି। ପ୍ରତିବନ୍ଧି ଶକ୍ତି ବା ଦୁର୍ବଳତା ଅନୁସାରେ ଏହି ଜ୍ୱର ଶାନ୍ତ ହୁଏ; ଦୋଷ କ୍ଷୟ ହେଲେ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ୱର ରସ ଓ ଅନ୍ୟ ଧାତୁରେ ଲୟ ହୁଏ। ଏହି ଲୟ ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ଶୋଷ, ବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ, ମନ୍ଦତା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅବସ୍ଥା ଦେଖାଯାଏ, କାରଣ ଧାତୁ ନାଳୀର ମୁଖ ବିକୃତ ହୋଇଯାଏ। ଦୋଷ ଶୀଘ୍ର ସମଗ୍ର ଶରୀରକୁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ ନାହିଁ; ଧର୍ମିକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହିପରି ହୁଏ, ବିପରୀତରେ ବିପରୀତ ଦେଖାଯାଏ। ଅନିୟମିତ ଭାବେ, ଅନିୟମିତ ଆରମ୍ଭ ସହିତ, ରାତି ସମୟରେ ଏହି ଜ୍ୱର ଆସେ; ଦୋଷ ରକ୍ତରେ ଥିଲେ ସାଧାରଣତଃ ଚିରନ୍ତନ ଜ୍ୱର ଦେଉଛି। ଦିନ ଓ ରାତି ସନ୍ଧିକ୍ଷଣରେ ଏହା ଏକଥର ଆସେ, ଅନ୍ୟ ଦିନ ଆଧାରିତ ହୁଏ; ଏଥିରେ ମାଂସ ଓ ମେଦ ନାଳୀ ତୃତୀୟ ସ୍ଥାନରେ ଥାଏ। ଗ୍ରାହି ଜ୍ୱର ପିତ୍ତ ଓ ବାତ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ, କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତ୍ରିକା ଅଞ୍ଚଳରେ, ବାତ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ପୃଷ୍ଠରେ ଏକ ଦିନ ପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଅପବିତ୍ର, ମେଦ, ମଜ୍ଜା ବା ଅସ୍ଥିରେ ଅବସ୍ଥିତ; ଅନ୍ୟଟି କେବଳ ମଜ୍ଜା ଓ ଅସ୍ଥିରେ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଦେଖାଏ। କଫ ଦୁଇପ୍ରକାର, ପିଣ୍ଡଳିରେ, ପ୍ରଥମେ ବାତ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ; ଯେତେବେଳେ ଏହା ଅସ୍ଥି ଓ ମଜ୍ଜାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ଏହା ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ବିପରୀତ। ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଏହା ତିନି ଦିନ ଜ୍ୱର ଦେଉଛି, ଏକ ଦିନ ମୁକ୍ତି ଦେଉଛି; ଦୋଷର ଶକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ଫେରି ନ ଆସିଥିବା ଜ୍ୱରରେ ସପ୍ତ ରାତି ଉପବାସ ହୁଏ; ଏହି ଜ୍ୱର ମନକୁ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବି ପ୍ରଭାବିତ କରେ।