ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାର୍ଷିଗଣ ଅତି ଗମ୍ଭୀର ଭାବେ ଜୀବନର ରୋଗ ଓ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ବିଷୟରେ ବିବେଚନା କରୁଥିଲେ । ସେମାନେ କହିଲେ—ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଭୋଜନ ପଚିଯାଏ, ତାହାପରେ ଯଦି ଭୋକ, ଶୁଷ୍କତା, ଅଙ୍ଗସମୂହର ହଲକା ଅନୁଭୂତି ଓ ଜ୍ୱରର କ୍ଷୁଦ୍ର ମୃଦୁତା ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମ ଦିନ ପରେ ତ୍ରିଦୋଷ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ, ଏହି ଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ପଚିଥିବା ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ । ଏହି ଜ୍ୱର କେବଳ ନିଜ ଲକ୍ଷଣରୁ ନୁହେଁ, ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଆସିପାରେ । ଏହାରେ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଅଚେତନତା, ବାନ୍ତି, ଦେହ ପୋଡ଼ା, କଣ୍ଠ ଓ ମୁଁହ ଶୁଷ୍କତା, ରୁଚି ନଷ୍ଟ, ଗଠି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ନିଦ୍ରାହୀନତା, ମନୋଭ୍ରମ, ଲୋମ ଖଡ଼ିଯିବା, ଉବାସି, ଅତି କଥା ହୁଏ । ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ । ଏହିପରି, ଯଦି କଫ ଓ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱର ହୁଏ, ତେବେ ତାପ ନଷ୍ଟ, ଭୋକ ନଥିବା, ଗଠି ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଥୁକା, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, କାଶ, ଦେହ ଫିକା, ଠଣ୍ଡ, ଶିଥିଳତା, ଆଖି ଆଗରେ ଅନ୍ଧାର, ଚକ୍କର ଓ ଅତି ନିଦ୍ରା ଦେଖାଯାଏ । କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହେଲେ ଠଣ୍ଡ, ଶିଥିଳତା, ଘମ, ପୋଡ଼ା, ଅସ୍ଥିରତା, ତିର୍ଷ୍ଣା, କାଶ, ମନୋଭ୍ରମ, ଅତି ନିଦ୍ରା, ମୁଁହ ମାଝି ଚଟା ଓ ତିତ୍ତ ଲାଗେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଜଣା ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ୱରରେ ବାରମ୍ବାର ପୋଡ଼ା ଅନୁଭବ କରେ; ତାପରେ ଗଭୀର ନିଦ୍ରା, ଦିନେ ଜାଗ୍ରତ ଓ ରାତିରେ ନିଦ୍ରାହୀନତା ଦେଖାଯାଏ । କେବେ କେବେ ସଦା ନିଦ୍ରା ଅଥବା କେବେ ମଧ୍ୟ ନ ଥାଏ, ଅତି ଘମ ଅଥବା ନ ହୁଏ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ହସ୍ୟ ଓ ଏହାଦି ନିଜ ଗତିକୁ ହରାଇଦିଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଚକ୍ଷୁ ଜଳଭରା, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଲାଲ, ଭିତରକୁ ହଟିଯାଇଥିବା ଓ ଓପର ଚକ୍ଷୁପଟଳ କମ୍ପିଥାଏ; ଚକ୍ଷୁପଟଳର ପାର୍ଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, ଗଠି ଓ ହାଡ଼ରେ ବେଦନା ଓ ଚକ୍କର ଲାଗେ । କାନ ଝୁଣ୍କୁଥାଏ, ବେଦନା ଦିଏ କିମ୍ବା ଅତି ଠଣ୍ଡ ଲାଗେ, କିମ୍ବା କିଛି ନୁହେଁ; ଜିହ୍ୱା ପୋଡ଼ା, କଠିନ, ଭାରୀ ହୁଏ ଓ ଅଙ୍ଗଗତ ଗଠି ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପିଥାଏ । ଏହି ସମୟରେ ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଥୁକିବା, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରାଇବା, ଭୟଙ୍କର ତିର୍ଷ୍ଣା ଓ ଦେହରେ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଓ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ । ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାରମ୍ବାର ମଳମୁତ୍ର ନିସ୍କାସନ, କେବେ କମ୍ କେବେ ବେଶି ହେବା, ମୁଁହ ତେଲ ହେବା, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା ହୁଏ । ଏପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦୋଷ ପକେ, ନିଦ୍ରା ସଦା ଥାଏ, ଗଳାରେ କବୁତର ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଏ; ଯେତେବେଳେ ତିନୋଟି ଦୋଷ ଏକାସାଥିରେ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଏହା ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ । ଯେତେବେଳେ ବାୟୁ ଗଳାରେ ଅଟକିଯାଏ ଓ ପିତ୍ତ ଭିତରେ ଅତି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ମିଥୁନ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ପରେ ବାହ୍ୟ ପଥ ଖୋଜିଥାଏ; ଏହିପରି ଯୁକ୍ତ ଦୋଷ ଜ୍ୱରରେ ଚକ୍ଷୁ ହଳଦି ହୁଏ । ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଜଠରାଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଯୁକ୍ତ ଦୋଷ ଜ୍ୱର ଅସାଧ୍ୟ; ନହେଲେ ଦୁର୍ବଳ କିନ୍ତୁ ସାଧ୍ୟ । ଅନ୍ୟଠାରେ ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ କିନ୍ତୁ ପିତ୍ତ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ଚର୍ମ କିମ୍ବା ଜଠରରେ ପୋଡ଼ା ଦେଖାଯାଏ, ପୂର୍ବ କିମ୍ବା ପରେ । ଏଭଳି ବାୟୁ ଓ କଫ ଦ୍ୱାରା ଠଣ୍ଡ ହୁଏ; ପିତ୍ତ ଥିଲେ ପୋଡ଼ା ଓ ଏହା ଦୁର୍ବଳ ହେବା କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ । ଠଣ୍ଡ ଆରମ୍ଭରେ ପିତ୍ତ ଥାଏ; କଫ ସହିତ ଚିପ୍ଚିପା ଓ ଶୁଷ୍କତା ଦେଖାଯାଏ । ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଅଚେତନତା, ମଦ ଓ ତିର୍ଷ୍ଣା ଆସେ; ତପ୍ତିର ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷରେ ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ ଓ ବାନ୍ତି ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ଆସେ । ଜ୍ୱର ଚାରି ପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଆଘାତ, ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଶାପ କିମ୍ବା ମାୟାଦ୍ୱାରା; ଆଘାତ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ୱରରେ ପୋଡ଼ା ଓ ଏହାଦି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ । ଅତିଶୟ କ୍ଷୁଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ରକ୍ତକୁ ବିକୃତ କରେ, ଯାହା ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଖ, ବର୍ଣ୍ଣ ହାନି ଓ ବେଦନାସହିତ ଜ୍ୱର ଆଣିଦିଏ । ପ୍ରେତାତ୍ମା, ଔଷଧ, ବିଷ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଅଭିଲାଷା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱର ଆସେ । ଏହିପରି ଅକସ୍ମାତ୍ ସଂସ୍ପର୍ଶ କିମ୍ବା ଔଷଧ ଘ୍ରାଣରୁ ଅଚେତନତା, ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ବାନ୍ତି ଓ ଶରୀର ଶୋଷଣ ହୁଏ । ବିଷ ଦ୍ୱାରା ଅଚେତନତା, ଦିଅରିଆ, କଳା ହେବା, ପୋଡ଼ା ଓ ଚକ୍କର ଆସେ; କ୍ରୋଧରୁ କମ୍ପନ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା; ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମନୋଭ୍ରମ ହୁଏ । ଅଭିଲାଷାରୁ ଚକ୍କର, ଭୋକ ନହେବା, ପୋଡ଼ା, ଲଜ୍ଜା, ନିଦ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି ଓ ସ୍ମୃତି ହାନି ହୁଏ; ପ୍ରେତାତ୍ମାଦି ବେଳେ ଯୁକ୍ତ ଦୋଷ ଓ ଆରମ୍ଭରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ । କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ଅତି କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ପିତ୍ତ ଜ୍ୱର, ଶାପ ଓ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ହେଉଥିବା ଦୁଇ ଭୟଙ୍କର ଯୁକ୍ତ ଦୋଷ ଜ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ଅସହ୍ୟ । ମାୟା ଓ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ଦେହ ପ୍ରଥମେ ଯନ୍ତ୍ରଣାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ପରେ ଚର୍ମରେ ଚିହ୍ନ ଓ ମନ ଭ୍ରମ ଆସେ । ଯିଏ ପୋଡ଼ା ଓ ଅଚେତନତାରେ ସଦା ଗ୍ରସ୍ତ, ସେଠାରେ ଜ୍ୱର ପ୍ରତିଦିନ ବଢ଼ିଯାଏ; ଏଭଳି ଜ୍ୱର ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର, କିନ୍ତୁ ସାରାଂଶରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର । ଏହା ଦେହଜ ଅଥବା ମାନସିକ, ମୃଦୁ କିମ୍ବା ତୀବ୍ର, ଅନ୍ତର୍ଗତ କିମ୍ବା ବାହ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି, ସ୍ୱାଭାବିକ କିମ୍ବା ଅସ୍ୱାଭାବିକ, ସାଧ୍ୟ କିମ୍ବା ଅସାଧ୍ୟ, ସରଳ କିମ୍ବା ଅନୁପସଂଗିକ । ଦେହଜ ଜ୍ୱରରେ ପ୍ରଥମେ ଦେହରେ ତାପ, ମାନସିକ ଜ୍ୱରରେ ମନରେ ତାପ; ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଠଣ୍ଡ, କଫ ଥିଲେ ଆସେ । ପିତ୍ତ ଥିଲେ ପୋଡ଼ା ହୁଏ; ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ଅନ୍ତରେ ଦୁଃଖ; ଜ୍ୱରରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅସ୍ଥିରତା ଓ ମଳ ରୋଧ ଦେଖାଯାଏ । ବାହ୍ୟ କ୍ଷତି ଦ୍ୱାରା ତାପ ବାହ୍ୟ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ବର୍ଷା, ଶରତ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ବାୟୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୋଷ ଅନୁକ୍ରମିକ ଭାବେ ଜ୍ୱର ଆଣେ । ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଜ୍ୱର ଭିନ୍ନ ଓ ଚିକିତ୍ସାକ୍ଷମ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅଧିକାଂଶ ବେଳେ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା; ବର୍ଷାରେ ବିକୃତ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ପିତ୍ତ କଫ ସହିତ ଜ୍ୱର ଆସେ । ଶରତରେ ପିତ୍ତ, ତାପରେ କଫ ଆସେ; ଏହି ସମୟର ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନରେ କିଛି ଆପଦ ନାହିଁ । ବସନ୍ତରେ କଫ ବଢ଼ିଯାଏ, ପରେ ବାୟୁ ଓ ପିତ୍ତ ଆସେ; ଅଳ୍ପ ବିକୃତିରେ ଜ୍ୱର ସାଧ୍ୟ ଓ ଅନୁପସଂଗିକ ନୁହେଁ ।