ଏକ ସମୟର କଥା, ଶରୀରର ତିନି ଦୋଷ—ବାତ, ପିତ୍ତ ଓ କଫ—ବିଭିନ୍ନ ଖାଦ୍ୟ, ଅଶୁଦ୍ଧ ଶରୀର ତନ୍ତୁ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୂଷିତ ଆହାର, ଅତିକଫ, ଜନ୍ମବେଳର ଗ୍ରହଦୋଷ, ଅନୁଚିତ ଚର୍ଯ୍ୟା, ନାନା ପାପକର୍ମ, ଜନନ ସମୟର ଅନିୟମିତତା, ଏବଂ ଅନୁଚିତ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ବିକୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏମିତି କାରଣରୁ ଦୋଷଗୁଡିକ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇ ରୋଗର ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଏବଂ ଶରୀର ତୁରନ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁରନ୍ତ ରସାୟନ ଚିକିତ୍ସା ନେବା ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ବନ୍ତରୀ କହିଲେ, “ଏବେ ମୁଁ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୱରକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ରୋଗର ନାୟକ, ପାପର ରାଜା, ମୃତ୍ୟୁର ଅଧିପତି, ଶରୀରକୁ ଭକ୍ଷିବା ଏବଂ ଶେଷ କରିବା ଏକ ଶକ୍ତି। ଏହି ଜ୍ୱର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା ରୁଦ୍ରଙ୍କ ତ୍ରାସରୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଡକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଜ୍ୱର ତାପ ଓ ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପରାଧରୁ ଜନ୍ମିତ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହା ନାନା ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ ‘ପାକଳା’ କହନ୍ତି, ଘୋଡାମାନେ ‘ଅଭିତାପ’, ଗଧାମାନେ ‘ଅଲର୍କ’, କୁକୁରମାନେ ‘କୁକ୍ରୁର’; ମେଘରେ ‘ଇନ୍ଦ୍ରମଦ’, ଜଳରେ ‘ନୀଳିକା’, ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ଉଦ୍ଭିଦରେ ‘ଜ୍ୟୋତି’, ପୃଥିବୀରେ ‘ଉଷର’ ନାମରେ ପରିଚିତ। କଫ ଦୋଷରୁ ବାମି, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଜଡା, ଥଣ୍ଡା, ଚର୍ମ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରା ଦାଗ ଦେଖାଯାଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଥାଏ; ନିମିତ୍ତରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ବିପରୀତ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶାନ୍ତ ହୋଇପାରେ। ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଲକ୍ଷଣରେ ଆହାର ଅଭାବ, ଅଜୀରଣ, ଜଡା, ଅଳସ୍ୟ, ହୃଦୟ ଜ୍ୱାଳା, ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀରଣ, ନିଦ୍ରା ଓ କ୍ଳାନ୍ତି, ଫୁଲା, ବେଦନା, ଦୋଷର ଅକ୍ରିୟତା ଦେଖାଯାଏ। ଅତିକଫ ଦ୍ୱାରା ଲାଲା ବଢିଯାଏ, ମନ୍ଦା ଭକ୍ତ, ମୁଁଢାରେ ରସ ନଥାଏ, ଅଙ୍ଗ ଭାରି, ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ ଶୌଚ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅଜୀରଣ ଜ୍ୱରର ଚିହ୍ନ। ଯେତେବେଳେ ଜୀରଣ ହୋଇଯାଏ, ଭକ୍ତ ଆସିଯାଏ, ଶୁଷ୍କତା, ଅଙ୍ଗ ହଲକା, ଜ୍ୱରର ମୃଦୁତା, ଏବଂ ଦୋଷର କ୍ରିୟା ଆଠ ଦିନ ଉପରେ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱଳ୍ପ ଲକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଜ୍ୱରରେ ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅଚେତନ, ବାନ୍ତି, ଶରୀର ଜ୍ୱାଳା, ଗଳା ଓ ମୁଁଢା ଶୁଷ୍କ, ରସ ନଥିବା, ଅସ୍ଥି ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅନିଦ୍ରା, ମନ ଅସ୍ଥିର, ଚମ୍ପା, ହାଉଁ ଦେବା, ଅତିକଥନ—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। କଫ ଓ ବାତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ୱରରେ ତାପ ହ୍ରାସ, ଭକ୍ତ ହ୍ରାସ, ଅସ୍ଥି ଓ ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଥୁକିବା, ଶ୍ୱାସ କଷ୍ଟ, କାଶ, ଶରୀର ଫିକା, ଥଣ୍ଡା, ଜଡା, ଚକ୍ଷୁ ଆଗରେ ଅନ୍ଧାର, ଚକ୍କା, ନିଦ୍ରା ଲାଗିବା ଦେଖାଯାଏ। କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ୱରରେ ଥଣ୍ଡା, ଜଡା, ପ୍ରଶ୍ବେଦ, ତାପ, ଅସ୍ଥିରତା, ତୃଷ୍ଣା, କାଶ, କଫ ଓ ପିତ୍ତର କ୍ରିୟା, ମନ ଅସ୍ଥିର, ନିଦ୍ରା ଲାଗିବା, ମୁଁଢାରେ ଆବରଣ ଓ ତିତ୍ତତା ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଜଣା ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ ଯେ, ତାପ ବାରମ୍ବାର ଆସେ, ତେବେ ତୀବ୍ର ନିଦ୍ରା, ଦିନରେ ଜାଗ୍ରତ, ରାତିରେ ଅନିଦ୍ରା ହୁଏ। କେବେ ନିଦ୍ରା ହୁଏ, କେବେ ନାହିଁ; ପ୍ରଶ୍ବେଦ ଅଧିକ କିମ୍ବା ନାହିଁ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ହାସ୍ୟ ଏବଂ ଏହାର ନିଜ ଗତି ବନ୍ଦ ହୋଇଯାଏ। ଚକ୍ଷୁ ଲୁହାର, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଲାଲ, ଅବସାନ, କମ୍ପିତ ପାଳି; ଚକ୍ଷୁ କୋଣ, ମୁଣ୍ଡ, ଅସ୍ଥି, ହାଡ଼ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚକ୍କା ଦେଖାଯାଏ। କାନ ରିଙ୍ଗିଯାଏ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଅତି ଥଣ୍ଡା କିମ୍ବା ନାହିଁ; ଜିଭ ଜ୍ୱାଳା, କଠିନ, ଭାରି; ଅଙ୍ଗ ଅସ୍ଥିର ଓ କମ୍ପିତ। ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ଥୁକିବା, ମୁଣ୍ଡ ଘୁରିବା, ତୃଷ୍ଣା; ଶରୀରରେ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଚିତ୍ରା ଓ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ। ହୃଦୟ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାରମ୍ବାର ମଳ ତ୍ୟାଗ, ଅଳ୍ପ କିମ୍ବା ଅଧିକ ସ୍ରାବ, ମୁଁଢା ତେଲା, ଶକ୍ତି ହ୍ରାସ, କଣ୍ଠ ଗର୍ଜନ, ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥା। ଦୋଷ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରିପକ୍ୱ ହୁଏ, ନିଦ୍ରା ଲାଗିବା, ଗଳାରେ ଧ୍ୱନି; ଦୋଷଗୁଡିକ ଏକାଠି ଅସ୍ଥିର ହୋଇଲେ, ଏହା ଜୀବନ ଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ। ଯେତେବେଳେ ବାତ ଗଳାରେ ଅଟକିଯାଏ, ଅତି ପିତ୍ତ ଅନ୍ତରେ ଅପରିସ୍ଥିତି, ରତି କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ ପରେ, ବାହ୍ୟ ପଥ ଖୋଜିଥାଏ; ତେଣୁ ଦୋଷ ଏକାଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଜ୍ୱରରେ ଚକ୍ଷୁ ପୀତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ହୋଇଯାଏ ଓ ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଦୋଷ ଏକାଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ୱର ଅସାଧ୍ୟ; ନାହିଁ ତେବେ ଶୁଷ୍କ କିନ୍ତୁ ଚିକିତ୍ସ୍ୟ। ଅନ୍ୟତ୍ର, ଦୋଷ ଏକାଠି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ଓ ପିତ୍ତ ଅଲଗା ରହିଲେ, ଚର୍ମ କିମ୍ବା ଉଦରରେ ଜ୍ୱାଳା ଦେଖାଯାଏ, ଆଗରେ କିମ୍ବା ପରେ। ବାତ ଓ କଫ ଏକାଠି ହେଲେ ଥଣ୍ଡା ହୁଏ; ଜ୍ୱାଳା ଓ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଅତିକଠିନ। ଥଣ୍ଡା ଆରମ୍ଭରେ ପିତ୍ତ ରହିଥାଏ; କଫ ବେଳେ ଝରିବା ଓ ଶୁଷ୍କତା। ପିତ୍ତ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ଅଚେତନ, ମଦ, ତୃଷ୍ଣା ଆସେ; ଜ୍ୱାଳା ଆରମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୋଷରେ ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି ଏକ୍କାଉଁ ଆସେ। ଜ୍ୱର ଚାରିପ୍ରକାର—ବାହ୍ୟ ଆଘାତ, ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଶାପ, ମନ୍ତ୍ରତନ୍ତ୍ର; ଆଘାତ ଜ୍ୱରରେ ଜ୍ୱାଳା ଓ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଅତିଶ୍ରମରେ ବାତ ରକ୍ତକୁ ବିକୃତ କରିଦିଏ, ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଦୁଃଖ, ବର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରାସ, ଯନ୍ତ୍ରଣା ସହିତ ଜ୍ୱର ଆସେ। ଜ୍ୱର ଆସେ ଭୂତପ୍ରବେଶ, ଔଷଧ, ବିଷ, କ୍ରୋଧ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଦ୍ୱାରା। ଏଥିରେ ହଠାତ୍ ପ୍ରବେଶ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ, କିମ୍ବା ଔଷଧର ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଆସିପାରେ; ଔଷଧ ଗନ୍ଧରୁ ଅଚେତନ, ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା, ବାନ୍ତି, ଶରୀର ଶୋଷ ହୁଏ। ବିଷରୁ ଅଚେତନ, ଦିଆରିଆ, କଳା ହେବା, ଜ୍ୱାଳା, ଚକ୍କା; କ୍ରୋଧରୁ କମ୍ପନ ଓ ମୁଣ୍ଡ ଯନ୍ତ୍ରଣା; ଭୟ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମନ ଅସ୍ଥିରତା। ଇଚ୍ଛାରୁ ଚକ୍କା, ଭକ୍ତ ହ୍ରାସ, ଜ୍ୱାଳା, ଲଜ୍ଜା, ନିଦ୍ରା, ବୁଦ୍ଧି, ସ୍ମୃତି ହ୍ରାସ; ପ୍ରବେଶ ଓ ଏହି ଦୋଷରେ ଏକାଠି ଦୋଷ ଲକ୍ଷଣ ଏବଂ ପ୍ରାରମ୍ଭରେ ବାତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ।