ଏକ ଦିନ ଦ୍ୱନ୍ୱନ୍ତରୀ ଦେବ ଶିଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ରୋଗ ଓ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେ କହିଲେ, ରୋଗ କେବେ ଆସିଥାଏ ଏହା ତାହାର କାରଣମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଥିବା, ଶକ୍ତି ଓ ଦୂର୍ବଳତାର ତାଲିକା, ଦିନ, ରାତି କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ପରେ ଯେଉଁ ଅଂଶରେ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ରୋଗର କାରଣ ଅର୍ଥକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ଏହା ଉପରେ ବ୍ୟାସ ଅଧିକ ବିବେଚନା କରିବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି, ଯାହା ତିନି ପ୍ରକାରର—ବାତ, ପିତ୍ତ, କଫ। ଏହି ଦୋଷମାନେ ଅପ୍ରକୃତ ଉପଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥାଏ, ଏହି ଅପ୍ରକୃତ ସଂଯୋଗ ତିନି ପ୍ରକାରର ଦୋଷକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରେ। ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବେଶୀ ତୀତ, ଝାଳ, କସ, ଖଟ, ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ବେଶୀ ଦୌଡ଼େ, ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, ରାତିରେ ଜାଗି ରହେ କିମ୍ବା ବେଶୀ ଚିଲାଇ କଥା କହେ, ଅତି ଶ୍ରମ, ଭୟ, ଦୁଃଖ, ଚିନ୍ତା, ବ୍ୟାୟାମ କିମ୍ବା ଯୌନ କ୍ରିୟାରେ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ବର୍ଷା ଋତୁ ପରେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ତେବେ ବାତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ପିତ୍ତ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ଝାଳ, ଲୁଣ, ତୀତ, ତୀବ୍ର, ଉତ୍ତାପ ଭରିତ ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଜ୍ୱଳନା ଅନୁଭୂତି, ଶରତ୍ ଋତୁ, ଦିନର ମଧ୍ୟାନ୍ହ ଓ ମଧ୍ୟରାତିରେ। କଫ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ ମିଠା, ଖଟ, ଲୁଣ, ତେଲ, ଭାରୀ, ଶୀତଳ, ମୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଅପଚୟ ହେଉଥିବା ଓ ଦିନ କିମ୍ବା ଶୟନ ପୂର୍ବ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା। ଅପ୍ରକୃତ ଚର୍ଯ୍ୟା, ଯଥା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇ ପରେ ଜବରଦସ୍ତି ବମି କରିବା, ଅପଚୟ ହୋଇନଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ବିଶେଷତଃ ପ୍ରଭାତ ଓ ଆରମ୍ଭ ରାତିରେ, କଫ ଦୋଷର ବ୍ୟାଧି ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଯଦି ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏକ ସଂଯୁକ୍ତ ଦୋଷ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; ଏହିପରି ଅନୁଚିତ, ଅପଚୟ, ଅନିୟମିତ କିମ୍ବା ବିରୋଧୀ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ଅପଚୟ ହୋଇଯାଇଥିବା ମଦ, ପାଣି, ଶୁଷ୍କ ଶାକ, ମୂଳ, ତେଲ ଦିଆ ଖାଦ୍ୟ, ପଚା ମାଂସ, ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ଦୁର୍ବଳ ମାଛ ଦ୍ୱାରା, ଏହିପରି ତିନି ଦୋଷକୁ ବିକୃତ କରିଥିବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ଦେହ ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା, ବିରୋଧ, ଭୂତ-ପ୍ରେତ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ଅପଚୟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି କଫ, ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଗ୍ରହ ଦୋଷ, ଅପ୍ରକୃତ ଚର୍ଯ୍ୟା, ବିଭିନ୍ନ ପାପ କାରଣ, ନାରୀମାନେ ଗର୍ଭାବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଅନିୟମିତତା, ଅପଚୟ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୋଷମାନେ ଏହି ରୋଗ ଦ୍ୱାରା ରୂଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ରୋଗର ପଥ ଅନୁସରଣ କରେ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ପୁନର୍ଜୀବନ ଚିକିତ୍ସା ନେବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୋଷ ଦେହରେ ଶୀଘ୍ର ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ଦ୍ୱନ୍ୱନ୍ତରୀ ଦେବ କହିଲେ, "ମୁଁ ଏବେ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଜ୍ୱରକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ରୋଗର ନାୟକ, ପାପର ମୁଖ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା, ଦେହ ସମାପ୍ତ କରୁଥିବା ଦାୟୀ; ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି ରୁଦ୍ରଙ୍କ ରୋଷରୁ, ଯେଉଁଥିରେ ଡକ୍ଷ ଯଜ୍ଞ ଧ୍ୱଂସ ହୋଇଥିଲା।" ଏହି ଜ୍ୱର ଜ୍ୱଳନା ଓ ମୃଗତୃଷ୍ଣାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ହାତୀମାନେ ଏହାକୁ 'ପାକଳା', ଘୋଡାମାନେ 'ଅଭିତାପ', ଗଧାମାନେ 'ଆଲର୍କ', କୁକୁରମାନେ 'କୁକ୍ରୁର', ମେଘରେ 'ଇନ୍ଦ୍ରମଦ', ପାଣିରେ 'ନୀଲିକା', ଆଲୋକ ଦେଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦରେ 'ଯ୍ୟୋତି', ପୃଥିବୀରେ 'ଉଷର' ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ। କଫ ଦୋଷରୁ ବାନ୍ତି, ନିମ୍ନ, ଖାସି, ଶରୀର ଓ ଅଂଗରେ ଜଡା, ଶୀତତା ଓ ଚମଡ଼ାରେ ଉଦ୍ଭିଦ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ନିମ୍ନ କାରଣ ଦ୍ୱାରା କମିଯାଏ, ଏହାର ବିପରୀତ କରିଲେ ଲାଭ ମିଳେ। ଅପଚୟ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଜଡା, ଅଳସତା; ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱଳନା, ଅପଚୟ ହୋଇନଥିବା, ଅଳସି ଓ କ୍ଲାନ୍ତି; ଫୁଲିଯିବା, ବେଦନା, ଦୋଷମାନେ ଅକ୍ରିୟ; ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନେ ଦେଖାଯାଏ। ଅତି ଲାଲା, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନାହିଁ, ମୁଖରେ ରୁଚି ନାହିଁ, ସ୍ପଷ୍ଟତା, ଉତ୍ତାପ, ଅଂଗ ଭାରୀ, ଅତି ପ୍ରସ୍ରାବ ଏବଂ ଶୋଚନା—ଏହି ଲକ୍ଷଣମାନେ ଅପଚୟ ଜ୍ୱରର ଚିହ୍ନ, ଦିଗେଷ୍ଟ ହୋଇନଥିବା ଭୋଜନ ନୁହେଁ। ଭୋକ, ଶୁଷ୍କତା, ଅଂଗରେ ହାଲକା, ଜ୍ୱରର ମୃଦୁତା; ଆଠ ଦିନ ପରେ ଦୋଷମାନେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ହୁଏ—ଏହି ଦିଗେଷ୍ଟ ଜ୍ୱରର ଚିହ୍ନ। ଜ୍ୱର ନିଜ ଲକ୍ଷଣ କିମ୍ବା ସଂସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏଥିରେ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ଅଚେତନ, ବାନ୍ତି, ଶରୀର ଜ୍ୱଳନା, ଗଳା ଓ ମୁଖ ଶୁଷ୍କ, ରୁଚି ନାହିଁ, ଅଂଗ ବେଦନା, ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଭ୍ରମ, କଂପନ, ହାଉଁ ଓ ଅତି କଥା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ ବାତ ଓ ପିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା। ତାପ ନାହିଁ, ଭୋକ ନାହିଁ, ଅଂଗ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବେଦନା, ତ୍ୟାଗ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ, ଖାସି, ରଙ୍ଗ ହାରାଇଯିବା, ଶୀତତା, ଜଡା, ଆଖି ଆଗରେ ଅନ୍ଧାର, ଭ୍ରମ, ନିଦ୍ରା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ କଫ ଓ ବାତ ଜ୍ୱରର। ଶୀତତା, ଜଡା, ଘମ, ଜ୍ୱଳନା, ଅସ୍ଥିରତା, ତୃଷ୍ଣା, ଖାସି, କଫ ଓ ପିତ୍ତ କ୍ରିୟା, ଭ୍ରମ, ନିଦ୍ରା, ମୁଖରେ ଚାପ ଓ କଟୁତା—ଏହି ଲକ୍ଷଣ କଫ ଓ ପିତ୍ତ ଜ୍ୱରର। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣ ଜାଣିଥାଏ, ସେ ଏଠାରେ ପୁନଃପୁନଃ ଜ୍ୱଳନା ଅନୁଭବ କରେ; ଏଉଁ ଦିନ ନିଦ୍ରା ଅତି, ଦିନରେ ଜାଗିବା, ରାତିରେ ନିଦ୍ରା ନାହିଁ। କେବେ ନିଦ୍ରା ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ, କେବେ ନାହିଁ; କେବେ ଘମ ଅତିକ୍ରମ ହୁଏ, କେବେ ନାହିଁ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ହସ ଓ ଏପରି କ୍ରିୟା ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବରେ ବନ୍ଦ ହୁଏ। ଆଖି ଜଳିଆ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଲାଲ, ଅବସାନ, କମ୍ପିତ ପାଳକ; ଆଖିର ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ, ମୁଣ୍ଡ, ଅଂଗ, ହାଡ଼ ଓ ଭ୍ରମରେ ବେଦନା। କାନ ଝଣ୍କାର ଓ ବେଦନା, କେବେ ଅତି ଶୀତ, କେବେ ନାହିଁ; ଜିଭ୍ ଜ୍ୱଳି, ଖଡ଼ା, ଭାରୀ; ଅଂଗ ଯୋଗ ଦୁର୍ବଳ ଓ କମ୍ପିତ। ରକ୍ତ ଓ ପିତ୍ତ ତ୍ୟାଗ, ମୁଣ୍ଡ ଘୁମିବା, ତୃଷ୍ଣା ଅତି; ଶରୀରରେ କଳା କିମ୍ବା ଲାଲ ଚିହ୍ନ ଓ ଚକ୍ର।