ଏକ ସମୟର କଥା, ଆୟୁର୍ବେଦର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟରୁ ରୋଗ ବିଷୟରେ ମହାନ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଉଥିଲା। ରୋଗ, ଅପମାର୍ଗ, ଜ୍ୱର, ଦୁଃଖ, ବିକାର, ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗ, କ୍ଷୟ, କଷ୍ଟ ଓ ବେଦନା—ଏସବୁ ଏକେ ଅର୍ଥର ସମାନ ଶବ୍ଦ ଭାବେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ରୋଗର ଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର: କାରଣ, ପୂର୍ବରୂପ, ଲକ୍ଷଣ, ଉପଶମ ଓ ପ୍ରକୃତି। କାରଣକୁ ଚିହ୍ନ, ନିମିତ୍ତ, ଅଧିଷ୍ଠାନ, ପ୍ରସଙ୍ଗ ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ ବୁଝାଯାଏ। ପୂର୍ବରୂପ ହେଉଛି ସେହି ଚିହ୍ନ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ ଜଣାପଡ଼େ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଆସିବା ଉପରେ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଉଁ ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବିକାଶ ପାଇନାହିଁ, ତେବେ ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ହଳକା ହୁଏ, ଏହା ରୋଗ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାକୁ ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହେଉଛି ରୂପ, ଚିହ୍ନ, ଚିହ୍ନାଟି, ଚିହ୍ନା ଓ ଦର୍ଶନ। ଯଥାଯଥ ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚର୍ଯ୍ୟାର ସଠିକ ବ୍ୟବହାର ଯାହା ରୋଗ ଓ ତାହାର କାରଣକୁ ବିପରୀତ କରି ଅପସାରଣ କରେ, ତାହା ଉପଶମ ଓ ସଉଖ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ରୋଗ ଉପଶମକୁ ଯୋଗ୍ୟତା ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ; ଏହାର ବିପରୀତ, ଯାହା ରୋଗକୁ ବଢ଼ାଏ, ତାହାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଏ। ରୋଗର ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ ଯେଉଁପରି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ବା ତାହାର ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପେ ବିକାଶ ପାଏ। ଏହି ପ୍ରକୃତିକୁ ସଂଖ୍ୟା, ପ୍ରକାର, ପ୍ରଧାନତ୍ୱ, ଶକ୍ତି, କାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ତଥ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭେଦ କରାଯାଏ, ଯେପରିକି ଅଠ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର। ଦୋଷର ପ୍ରକାର, ତାଙ୍କର ସଂଯୋଗ, ତାଙ୍କ ଅଂଶ ମାପିବା, ସ୍ୱାଧୀନତା ବା ପ୍ରତ୍ୟୟ ଏହି ସବୁ ରୋଗର ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ଦେଖାଏ। ରୋଗର କାଳ ବୁଝାଯାଏ କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ତଥ୍ୟର ପୂର୍ଣ୍ଣତା ବା ଅଂଶିକତା, ଶକ୍ତି ଓ ଦୁର୍ବଳତା, ଦିନ ରାତିର ଅଂଶ ବା ଭୋଜନ ପରେ ଦ୍ୱାରା। ଏପରି ଭାବରେ କାରଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ବ୍ୟାସ ଏହା ଉପରେ ଆଉ ଅଧିକ ଶିକ୍ଷା ଦେବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନଙ୍କର ବିକାର। ଏହି ବିକାରକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରୁଥିବା ଭିନ୍ନ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ତିନି ପ୍ରକାର ଦୋଷମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଅନୁଚିତ ସଂଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି। ଅତିରିକ୍ତ ତିକ୍ତ, କଟୁ, କଷାୟ, ଆମ୍ଳ, ଶୁଷ୍କ ବା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ, ଦୌଡ଼, ଉତ୍ସାହ, ରାତିରେ ଜାଗ୍ରଣ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଅତି ଶ୍ରମ, ଭୟ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା, ବ୍ୟାୟାମ ବା ଯୌନ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁର ଶେଷ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଭୋଜନ କରିବାରେ ବାୟୁ (ବାତ) ବିକୃତ ହୁଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲବଣ, ତୀବ୍ର, ଉଷ୍ଣ, ମସଲାଦାର ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଦହନ ଅନୁଭୂତି, ଶରତ୍କାଳ, ଦିନ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ପିତ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ। ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ, ତେଲିଆ, ଭାରି, ଶୀତଳ, ମୁଖରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା, ଜଡ଼ିଆ, ଦିନେ ବା ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ ଖାଇଲେ ଶରୀରକୁ ପୋଷଣ ଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଫ ବଢ଼େ। ଭୋଜନ ପରେ ଜବରଦସ୍ତି ବାନ୍ତି କରିବା, ଖାସି ହେଉଥିବା ସମୟରେ ଏବଂ ପ୍ରଭାତ ବା ରାତି ଆରମ୍ଭରେ ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା କଫ ଦୋଷର ବିକାର ହୁଏ। ଏହି ସବୁ ଦୋଷ ଯଦି ଏକାଠି ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ମିଶ୍ରିତ ରୋଗ ହୁଏ; ତେଣୁ ଅନୁଚିତ, ଅପାଚ୍ୟ, ଅନିୟମିତ ବା ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱୀ ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଖରାପ ମଦ, ଜଳ, ଶୁଖିଲା ଶାକ, ମୂଳ, ତେଲ ତିଆରି, ଅପଚା ମାଂସ, ପଚା, ଶୁଖିଲା ବା କ୍ଷୀଣ ମାଛ ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ ଯାହା ତିନି ଦୋଷକୁ ବିକୃତ କରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଧାତୁ, ବାୟୁ, ବିରୋଧ, ଭୂତପ୍ରେତ ବା ଚିଂତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଦୁଷ୍ଟ ଖାଦ୍ୟ, ଅତି କଫ, ଜନ୍ମ ସମୟର ଗ୍ରହଦୋଷ, ଅନୁଚିତ ଅଭ୍ୟାସ, ବିଭିନ୍ନ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ଅନିୟମିତତା, ଅନୁଚିତ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ରୋଗ ଦ୍ୱାରା କ୍ରୁଧ୍ଧ ଦୋଷ ଯେତେବେଳେ ରୋଗର ପଥରେ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ତୁରନ୍ତ ପୁନର୍ଜୀବନ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୋଷ ଶରୀରରେ ଶୀଘ୍ର ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜ୍ୱରକୁ ବୁଝିପାରିବେ। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ରୋଗମାନଙ୍କର ଏକାଧିପତି, ପାପର ମୂଳ, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା, ସମସ୍ତକୁ ନଶ୍ୱର କରିଦେଇଥିବା; ଏହି ଜ୍ୱର ଉପଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା ରୁଦ୍ରଙ୍କର କ୍ରୋଧରୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଡକ୍ଷର ଯଜ୍ଞ ବିଧ୍ୱଂସ ହେଇଥିଲା। ଏହି ଜ୍ୱର ଦାହ ଓ ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପରାଧ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମିତ, ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ହାତୀରେ ଏହି ଜ୍ୱରକୁ ପାକଳା, ଘୋଡ଼ାରେ ଅଭିତାପ, ଗଧାରେ ଅଲର୍କ, କୁକୁରରେ କୁକ୍ରୁରା; ମେଘରେ ଇନ୍ଦ୍ରମଦ, ଜଳରେ ନୀଳିକା, ତେଜସ୍ୱୀ ଉଦ୍ଭିଦରେ ଜ୍ୟୋତି ଓ ଭୂମିରେ ଉଷରା ବୋଲି ଡାକାଯାଏ। ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, କାଶି, ଜଡ଼ତା, ଶୀତଳତା, ଚର୍ମ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଚିଟିକି ଆସିବା—ଏହି ସବୁ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଋତୁରେ ଏହି ସବୁ ଲକ୍ଷଣ ଉପଯୋଗୀ ଭାବରେ ଆରମ୍ଭ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଉପଶମ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ଏବଂ ବିପରୀତ ବ୍ୟବହାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣ, ଜଡ଼ତା ଓ ଅଳସ୍ୟ; ହୃଦୟରେ ଦାହ, ଅପଚୟ, ନିଦ୍ରା ଓ କ୍ଲାନ୍ତି; ଫୁଲିଯିବା, ବେଦନା ଓ ଦୋଷମାନଙ୍କର ନିଷ୍କ୍ରିୟତା—ଏହି ସବୁ ତାଙ୍କର ଲକ୍ଷଣ। ଅତିରିକ୍ତ ଲାଲା, ବାନ୍ତି, ଭୋକ ନ ଲାଗିବା, ମୁଖରେ ରୁଚି ନ ଥିବା, ପ୍ରସ୍ତୁତି, ତାପ, ଅଙ୍ଗର ଭାରିପନି, ବାରମ୍ବାର ପିପାସା—ଏହି ସବୁ ଅପଚିତ ଭୋଜନ ଓ ଅସ୍ୱସ୍ଥତାର ଲକ୍ଷଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ଅପଚିତ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ। ଭୋକ, ଶୁଷ୍କତା, ଅଙ୍ଗର ହ୍ଲାଦ, ଜ୍ୱରର ମୃଦୁତା; ଆଠ ଦିନ ପରେ ଦୋଷମାନଙ୍କର କ୍ରିୟା—ଏହି ସବୁ ଜ୍ୱରର ଲକ୍ଷଣ ଯେତେବେଳେ ଭୋଜନ ପଚିଯାଏ।