ଦ୍ରୌପଦୀ ବିଳାପ କରୁଥିଲେ, ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ନଳିକା ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କୁ ଜିତି, ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ନେଇଲେ। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଶୋକରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇଥିବା ମହିଳାମାନେଙ୍କୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ତର୍ପଣ ଓ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ ଓ ନିୟମାନୁସାରେ ଉଚିତ ଦାନ ସହିତ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ତା’ପରେ ତିନି ପରିକ୍ଷିତ୍ତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ। ମୌସଳ ଲୀଳାରେ ଯଦୁବଂଶର ବିନାଶ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହଜାର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ଏହା ପରେ, ଭୀମ ଓ ଅନ୍ୟ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବସୁଦେବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧ ରୂପେ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ଆଉଥରେ କଳ୍କି ରୂପେ ଶମ୍ଭଳ ଗ୍ରାମରେ ଅଶ୍ୱାରୢ଼େ ଅବତାର ନେବେ ଓ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବେ। ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ରକ୍ଷା, ଅଧର୍ମ ନିବାରଣ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ସେ ଏପରି ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ଯେପରି ଦ୍ରବ୍ୟମନ୍ଥନ ସମୟରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଜୀବନ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ, ସେପରି ଅନେକ ଅବତାର ଘଟିଛି। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ମହାତ୍ମା ସୁଶ୍ରୁତ ଓ ଭାରତବଂଶର ଅବତାରମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ମଣିଷ ସ୍ବର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ— “ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଆମେ ଏବେ ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ପୂର୍ବେ ଆତ୍ରେୟ ଆଦି ଋଷିମାନେ କହିଥିଲେ। ରୋଗ, ଅପରାଧ, ଜ୍ୱର, କ୍ଲେଶ, ବିକାର, ଦୁଷ୍ଟ ଅନ୍ତଃସ୍ଥିତି, କ୍ଷୟ, ଦୁଃଖ ଓ ବେଦନା—ଏହାମାନେ ଏକେ ଅର୍ଥର ଅନେକ ପଦ। ରୋଗଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର— କାରଣ, ପୂର୍ବରୂପ, ଲକ୍ଷଣ, ଉପଶମନ, ଓ ବୃଦ୍ଧି। କାରଣକୁ ଚିହ୍ନ, ହେତୁ, ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଅବସ୍ଥା, ଓ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ବରୂପ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ସ୍ଥିର ହୋଇନାହିଁ, ତେବେ ଏହାର ଚିହ୍ନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମୃଦୁ ହୁଏ, ରୋଗାନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଚିହ୍ନମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ହେଉଛି ରୂପ, ଚିହ୍ନ, ଚିହ୍ନାଟି, ଚିହ୍ନିତ ଓ ଦର୍ଶନ। ଯେଉଁ ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ ଓ ଚର୍ୟା ଦ୍ୱାରା କାରଣ ଓ ରୋଗକୁ ପ୍ରତିକୂଳ କରାଯାଏ, ତାହା ଉପଶମ ଆଣେ। ରୋଗ ଉପଶମକୁ ଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଏ; ଯାହା ରୋଗକୁ ବଢ଼ାଏ, ତାହା ଅଯୋଗ୍ୟତା। ରୋଗର ପ୍ରବାହ ହେଉଛି କିପରି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ବିକାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ସଂଖ୍ୟା, ପ୍ରକାର, ପ୍ରାଧାନ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଶେଷ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ; ଯେପରି ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଜ୍ୱର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯିବ। ଦୋଷମାନେର ଭିନ୍ନତା, ତାଙ୍କର ମିଶ୍ରଣ ଓ ଅଂଶ ମାପ, ସ୍ୱାଧୀନତା କିମ୍ବା ନିର୍ଭରତା, ଏହାର ପ୍ରାଧାନ୍ୟ ସୂଚାଏ। ରୋଗ ସମୟ କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ବିଶେଷ ଉପସ୍ଥିତି, ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା, ଦିନ-ରାତି ଅଂଶ କିମ୍ବା ଖାଦ୍ୟ ପରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ଭାବେ କାରଣର ଅର୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହେଲା; ବ୍ୟାସ ଏହା ଆଉ ଅଧିକ ଶିଖାଇବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନେର ବିକୃତି। ଏହି ବିକୃତିକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରିତ କରିଥିବା ଅନେକ ଅସମ୍ଯୋଗ ପୂର୍ବରୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି; ତିନିପ୍ରକାର ଅସମ୍ଯୋଗ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି। ବେଶି କଢ଼ା, ତିକ୍ତ, କଷାୟ, ଖଟା, ଶୁଷ୍କ କିମ୍ବା ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ; ଅଧିକ ଦୌଡ଼, ଉତ୍ସାହ, ରାତିରେ ଜାଗରଣ, ଅଧିକ କଥାବାର୍ତ୍ତା; ଅତି କ୍ରିୟା, ଭୟ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା, ବ୍ୟାୟାମ କିମ୍ବା ଯୌନ କ୍ରିୟା; ଗ୍ରୀଷ୍ମ ପରେ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଖାଇଲେ ବାତ ବଢ଼ିଯାଏ। ବେଶି ତିକ୍ତ, ଲବଣ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଉଷ୍ଣ, ମସଲା ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଜ୍ୱଳନ, ଶରଦ ଋତୁ, ଦିନ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ଓ ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ପିତ୍ତ ବଢ଼ିଯାଏ। ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ, ତେଲ, ଭାରି, ଶୀତଳ, ମୁଖରେ ରସ ଦେଉଥିବା, ଗଭୀର ଓ ଅପଚୟ ହେଉଥିବା, ଦିନେ କିମ୍ବା ଶୋଇବା ପୂର୍ବରୁ ଖାଇଲେ କଫ ବଢ଼ିଯାଏ। ଖାଇବା ପରେ ଜବରଦସ୍ତି ଉଲ୍ଟାଇବା, ଖାଦ୍ୟ ଅପଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ବିଶେଷକରି ସକାଳ ଓ ରାତିରେ ଏହି କଫ ଦୋଷ ହୁଏ। ଏସବୁ ମିଶିଲେ ମିଶ୍ର ରୋଗ ହୁଏ; ଏଭଳି ଅନୁଚିତ, ଅପଚିତ, ଅନିୟମିତ କିମ୍ବା ପ୍ରତିକୂଳ ଖାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ଖରାପ ମଦ, ଜଳ, ଶୁଷ୍କ ଶାକସବ୍ଜି, ମୂଳ, ତେଲ ତିଆରି ଉତ୍ପାଦ, ଖରାପ ମାଂସ, ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ମାଛ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଦୋଷ ବିକୃତ ହୁଏ। ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଖାଦ୍ୟ, ଦେହ ତନ୍ତୁର ଦୁଷ୍ଟତା, ବାତ ଦ୍ୱାନ୍ଦ୍ୱ, ଭୂତବାଦ, ଅସ୍ଥିରତା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ରୋଗ ହୁଏ। ଦୁଷିତ ଖାଦ୍ୟ, ଅତିରିକ୍ତ କଫ, ଜନ୍ମ ସମୟର ଗ୍ରହଦୋଷ, ଅନୁଚିତ ଚର୍ୟା, ପାପ କର୍ମ, ଗର୍ଭାବସ୍ଥାର ଅନିୟମିତତା, ଅନୁଚିତ ଚିକିତ୍ସା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ। ଏଠି ଦୋଷ ରୋଗର ଗତି ଅନୁସରି ଦେହରେ ବିକୃତ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ପୁନର୍ଜୀବନ ଚିକିତ୍ସା ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଦୋଷ ଶୀଘ୍ର ବିକୃତି ପାଏ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏବେ ଜ୍ୱରର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜ୍ୱର ବୁଝିପାରିବେ। ଜ୍ୱର ହେଉଛି ସମସ୍ତ ରୋଗର ରାଜା, ପାପର ରାଜା, ମୃତ୍ୟୁର ରାଜା, ଭକ୍ତା ଓ ସମାପ୍ତିକାରୀ; ଏହା ରୂଦ୍ରଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯେଉଁଠାରେ ଡକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଜ୍ୱର ଜ୍ୱଳନ ଓ ମୋହରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅପରାଧରୁ ଜନ୍ମ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅନେକ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିକାଶିତ। ହାତୀରେ ଏହାକୁ ପାକଳା, ଘୋଡ଼ାରେ ଅଭିତାପ, ଗଧାରେ ଅଲର୍କ, କୁକୁରରେ କୁକ୍ରୁର କୁହାଯାଏ; ମେଘରେ ଇନ୍ଦ୍ରମଦ, ଜଳରେ ନୀଳିକା, ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ ଔଷଧରେ ଜ୍ୟୋତି ଓ ମାଟିରେ ଉଷର। ଅଳସ୍ୟ, ବାନ୍ତି, କାଶ, ଗଠିଲା, ଶୀତଳତା, ଚର୍ମ ଓ ଅଙ୍ଗରେ ଚିର୍ମି—ଏହିସବୁ କଫ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।