ଯୁଧ୍ଧ ଆରମ୍ଭରେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାପତି ଭୀଷ୍ମ ଥିଲେ, ଓ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ସେନାର ନେତୃତ୍ୱ ଶିଖଣ୍ଡୀ କରୁଥିଲେ। ଦୁହିଁପକ୍ଷରେ ଦଶଦିନ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଧ୍ଧ ହେଲା, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ବାଣର ମହା ସଂଘର୍ଷ ହେଲା। ଏହି ଯୁଧ୍ଧରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶତଶଃ ବାଣରେ ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ହେଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ଗଦାଧରୀ ଭଗବାନଙ୍କ ଧ୍ୟାନରେ ଲୀନ ହେଲେ। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଧର୍ମ କଥା କହି, ଅନେକ ପିତୃଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ସେ ନିର୍ମଳ ଓ ପାପଶୂନ୍ୟ ପରମାନନ୍ଦରେ ବିଲୀନ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ରୋଣ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସହ ଯୁଧ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ; ପଞ୍ଚଦିନ ଧରି ଏହି ଯୁଧ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ହେଲା। ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ଭୂମିର ଅନେକ ରାଜା ନିହତ ହେଲେ। ଦ୍ରୋଣ ଅତିବିରାଟ ଶୋକର ସାଗରେ ଡୁବି ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ତା’ପରେ କର୍ଣ୍ଣ, ଶୂରତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ ସହ ଦୁଇଦିନ ଧରି ମହାସଂଗ୍ରାମ କଲେ। ଅନ୍ତେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରର ସାଗରେ ଡୁବି, ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ। ଏହାପରେ ଶଲ୍ୟ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସହ ଯୁଧ୍ଧ କରିବାକୁ ଗଲେ; ମାତ୍ର ଅର୍ଧଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନିସମ ତୀବ୍ର ବାଣରେ ଶଲ୍ୟ ନିହତ ହେଲେ। ତା’ପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୁର୍ୟୋଧନ ଗଦା ଧରି, ସମୟର ଅନ୍ତେ ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆସିଥାଏ, ସେପରି ଆଗେ ବଢିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ଗଦା ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀରେ ପତିତ କରିଦେଲେ। ଏହାପରେ ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା ରାତିରେ ଶୟାନ ସେନାପତି ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ପିତୃବିୟୋଗର ଶୋକରେ, ଅଶ୍ୱଥାମା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେଂକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଦ୍ୱାରା ବଧ କଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀ ବିଲାପ କରୁଥିଲେ, ଏବେ ଅର୍ଜୁନ କୁଶ ମିଶିଳ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱଥାମାଙ୍କୁ ଜୟ କଲେ ଓ ତାଙ୍କର ମୂଳ୍ୟବାନ ମଣି ନେଇଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୋକାକୁଳ ନାରୀମାନେଂକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତା, ପିତୃ ଓ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ। ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନାନ୍ତେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କଲେ ଓ ନିୟମ ଓ ଦାନ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ସେ ପରିକ୍ଷିତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ। ମୌସଳ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଯଦୁବଂଶର ନାଶ ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହଜାର ନାମ ପାଠ କଲେ। ତା’ପରେ ଭୀମ ଓ ଭାଇମାନେଂ ସହିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଷ୍ଣୁଲୋକକୁ ଗଲେ। ବସୁଦେବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମୋହିତ କରିବା ପାଇଁ ବୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ ପୁନି କଳିଯୁଗରେ ଶାମ୍ଭଳ ଗ୍ରାମରେ କଲ୍କି ରୂପେ ଅଶ୍ୱାରୂଢ଼ ହୋଇ ଆସିବେ, ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବେ। ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଂକୁ ରକ୍ଷା, ଅଧର୍ମ ନିବାରଣ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ସେ ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି। ଯେପରି ଧନ୍ୱନ୍ତରି କ୍ଷୀରସାଗର ମନ୍ଥନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେଂକୁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ, ତେଣୁ ଶ୍ରୀବିଷ୍ଣୁ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ମହାତ୍ମା ସୁଶ୍ରୁତ ଓ ଭାରତବଂଶୀ ଅବତାରମାନେଂକୁ ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଏହିପରେ ଧନ୍ୱନ୍ତରି କହିଲେ: “ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ଆମେ ଏବେ ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କଥାହେବା, ଯେପରି ପୂର୍ବରୁ ଆତ୍ରେୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି। ରୋଗ, ଅପମାର୍ଗ, ଜ୍ୱର, ବ୍ୟାଧି, ବିକାର, ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗ, କ୍ଷୟ, ପୀଡା, ଦୁଃଖ—ଏହା ସମସ୍ତ ଏକାର୍ଥକ। ରୋଗ ଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚପ୍ରକାର: କାରଣ, ପୂର୍ବରୂପ, ଲକ୍ଷଣ, ଉପଶମ, ବିକାଶ। କାରଣ କୁ ଚିହ୍ନ, ନିମିତ୍ତ, ଅଧିଷ୍ଠାନ, ଅବସ୍ଥା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ପୂର୍ବରୂପ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଆଗରୁ ଚିହ୍ନଟିକରାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଉଦ୍ଭବ ହେବାକୁ ଯାଏ, କିନ୍ତୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ତା’ର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମୂଦୁ ଥାଏ, ଏହି ଲକ୍ଷଣ ରୋଗ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଥାଏ। ସେଇ ଲକ୍ଷଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ, ତାକୁ ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ; ରୂପ, ଚିହ୍ନ, ଚିହ୍ନା, ଚିହ୍ନିତି ଏହାର ପର୍ୟାୟବାଚୀ। ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ, ଆଚରଣ ଯଥାଯଥ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କଲେ, ଯାହା ରୋଗ ଓ ତା’ର କାରଣକୁ ନିବାରଣ କରେ, ଉପଶମ ଓ ସୁଖ ଆସେ। ଯେଉଁ ଉପାୟ ରୋଗ ଶାନ୍ତ କରେ, ତାକୁ ଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଏ; ବିପରୀତ ଯାହା ରୋଗ ବଢ଼ାଏ, ତାକୁ ଅଯୋଗ୍ୟତା କହନ୍ତି। ରୋଗର ବିକାଶ ହେଉଛି ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷ ବା ତା’ର ପ୍ରସାର ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ବିକାଶ ସଂଖ୍ୟା, ଭିନ୍ନତା, ପ୍ରଧାନ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ସମୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟି; ଯେପରି ଏଠି ଅଷ୍ଟ ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର କଥା ହେବ। ଦୋଷମାନେ କେମିତି ବଦଳାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସଂଯୋଗ, ଅଂଶ ମାପ, ସ୍ୱାଧୀନତା ବା ନିର୍ଭରତା ଦ୍ୱାରା ରୋଗର ପ୍ରଧାନ୍ୟ ଜଣାଯାଏ। କାରଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ କି ଅଂଶିକ ଅଛି, ଶକ୍ତି-ଦୁର୍ବଳତା, ଦିନ-ରାତି ବା ଭୋଜନ ପରେ ଏହା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ କାରଣର ଅର୍ଥ କୁହାଯାଇଛି; ବ୍ୟାସ ଏହାକୁ ଆଉ ଉଲ୍ଲେଖ କରିବେ। ସମସ୍ତ ରୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଦୋଷମାନଙ୍କର ବିକୃତି। ଏହି ବିକୃତିକୁ ଉତ୍ପ୍ରେରଣ କରୁଥିବା ଅନେକ ଅଯଥାଯଥ ବ୍ୟବହାର ଏଠି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ତିନିପ୍ରକାର ଅଯଥା ସଂଯୋଗ ପୂର୍ବେ କୁହାଯାଇଛି। ଅତ୍ୟଧିକ ତିକ୍ତ, କଟୁ, କଷାୟ, ଆମ୍ଳ, ଶୁଷ୍କ ଓ ଅପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ ଖାଦ୍ୟ, ଦୌଡ଼, ଉତ୍ସାହ, ରାତି ଜାଗିବା, ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କଥାହେବା ଦ୍ୱାରା; କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅତିଶୟ ଶ୍ରମ, ଭୟ, ଶୋକ, ଚିନ୍ତା, ଅତି ଅଭ୍ୟାସ, ଅତି ସଂସ୍ପର୍ଶ, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ଶେଷ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଭୋଜନ କଲେ, ବାୟୁ (ବାତ) ବିକୃତି ହୁଏ। ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ଲବଣ, ଖରା, ଉଷ୍ଣ, ମସଲାଦାର ଖାଦ୍ୟ, କ୍ରୋଧ, ଜ୍ୱଳନ, ଶରଦ୍, ମଧ୍ୟାହ୍ନ, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ପିତ୍ତ ବିକୃତି ହୁଏ। ମିଠା, ଖଟା, ଲୁଣ, ତେଲିଆ, ଭାରୀ, ଅଭିଷ୍ୟନ୍ଦି, ଶୀତଳ, ମୁଁହକୁ ସୁଖଦାୟକ, ନିଦ୍ରାଜନକ, ଦିନେ ବା ଶୟନ ପୂର୍ବରୁ ଭୋଜନ କଲେ କଫ ବିକୃତି ହୁଏ। ଅପଚୟ ଭୋଜନ ପରେ ବଳପୂର୍ବକ ବନ୍ତି କରିବା, ଅପଚିତ ଅବସ୍ଥାରେ, ବିଶେଷକରି ପ୍ରଭାତ ଓ ଆରମ୍ଭ ରାତିରେ, କଫ ଦୋଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।