ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜର ସଭାଗୃହ ସ୍ଥାପନ କରି, ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଶିଖିତ ନିୟମରେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାରେ ଗଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଅନୁମତିରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୁଭଦ୍ରା, ବସୁଦେବଙ୍କର ଭଉଣୀ, କୁ ଅନୁଗ୍ରହ କରିଲେ। କୃଷ୍ଣ, ମୁରାର ଶତ୍ରୁ, ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ରଥ ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଧନୁଷ୍ୟ ଗାଣ୍ଡୀବ, ଅସୀମ ବାଣର ତୁଣୀର ଏବଂ ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ ଦେଲେ। ଏହି ଧନୁଷ୍ୟ ନେଇ ଅର୍ଜୁନ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଏକାଗ୍ର ହେଇ, ଅଗ୍ନିଦେବ ଜାତବେଦାସ୍କୁ ବିଶାଳ ଦାନ ଦେଲେ। ତାପରେ ଅର୍ଜୁନ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରାଜାମାନେ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଗି ତାଙ୍କର ରତ୍ନ ଆଣି, ନୀତିରେ ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଉତ୍ତମ ଭାଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ ବିଦାନ କରିଲେ। ଏହି ଅନ୍ତେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧର୍ମଶୀଳ ଏବଂ ଭାଇମାନେ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା, କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଶାସନ ଏବଂ ଶକୁନିଙ୍କ ଚତୁର୍ ଉପଦେଶରେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଖେଳ ଚଳାକିରେ ପରାଜିତ ହେଲେ। ତାପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୁର୍ଗମ ଅତ୍ୟାଗ କରି, ଦ୍ରୌପଦୀ ଏବଂ ଋଷି ଧୌମ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଘିରି ଅରଣ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରିଲେ। ଏହି ତପସ୍ୟା ପରେ ସେମାନେ ବେଶ ବଦଳି ଭିରାଟ ନଗରକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଏକ ବର୍ଷ ଗଂଗାଳ ଗୋଶାଳାରେ କାମ କରିଲେ। ଏହା ପରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରି, ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ପ୍ରତି ଅନ୍ତର୍ଗତ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରାମ ଚାହିଲେ। ଦୁର୍ଯୋଧନ ଏହି ଦାବି ନ ମାନି, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସାତି ଦିବ୍ୟ ସେନା ଦଳ ନେଇ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଦୁର୍ଯୋଧନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ମିତ୍ରମାନେ ଏଗାର ଦଳ ନେଇ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧ ପରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଆରମ୍ଭରେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ସେନାର ନାୟକ ଭୀଷ୍ମ ଥିଲେ; ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଦଳ ନାୟକ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଥିଲେ। ଦଶ ଦିନ ଧରି ଦୁଇ ଦଳ ମଧ୍ୟରେ ଅସଂଖ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ବିନିମୟ ହେଲା। ଶିଖଣ୍ଡୀ ଏବଂ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶତ ଶତ ବାଣରେ ଭୀଷ୍ମ ଆହତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ତରାୟଣ ଦିଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, ଗଦାଧର ଦେବଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଭୀଷ୍ମ ଅନେକ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ଦେଇ, ଅନେକ ପିତୃମାନେ ମାନେ ତୃପ୍ତ କରି, ନିର୍ମଳ ଅପରାଧହୀନ ଶାନ୍ତି ଅବସ୍ଥାରେ ଲୀନ ହେଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ରୋଣ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଧରି ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର ରହିଲା। ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିର ଅନେକ ରାଜାମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲେ; ଦ୍ରୋଣ ଶୋକର ସମୁଦ୍ରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ କର୍ଣ୍ଣ, ଶୂର ବିର, ଅର୍ଜୁନ ସହିତ ଦୁଇ ଦିନ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ରର ସମୁଦ୍ରରେ ବିଲୀନ ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ। ତାପରେ ଶାଳ୍ୟ, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସହିତ ଅର୍ଦ୍ଧ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଅଗ୍ନି ପରି ଉଜ୍ୱଳ ବାଣରେ ଶାଳ୍ୟ ବିଧ୍ୱଂସ ହେଲେ। ଏହା ପରେ ଦୁର୍ଯୋଧନ, ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଶକ୍ତିରେ, ଗଦା ନେଇ ଯମ ପରି ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଆଗେ ବଢିଲେ। ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ଗଦା ଦେଇ ପ୍ରହାର କଲେ; ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା ରାତିରେ ଶୋଇଥିବା ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେ ମାନେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୁଜା ଦ୍ୱାରା ବିଧ୍ୱଂସ କଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ, ଅର୍ଜୁନ ଅଶ୍ୱଥାମାକୁ ତୀରବଣର ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇ ବିଜୟ କରି, ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ନେଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୋକରେ ଡୁବିଥିବା ନାରୀମାନେ ମାନେ କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା, ପିତୃ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନେ ମାନେ କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନ ପାଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ଉତ୍ତମ ରାଜ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରି, ନିୟମାନୁସାରେ ଦାନ ଦେଇ ଏବଂ ରିତିରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରି ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ପରିକ୍ଷିତ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ; ମୌସଳ ଘଟଣାରେ ଯାଦବମାନେ ମାନେର ବିନାଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଏକ ହଜାର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ। ତାପରେ ଭୀମ ଏବଂ ଭାଇମାନେ ମାନେ ସହିତ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ବସୁଦେବ ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ମାନେକୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ବୁଦ୍ଧ ରୂପେ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଵିଷ୍ଣୁ ପୁନି ଶାମ୍ଭଳ ଗ୍ରାମରେ କଳ୍କି ରୂପେ ଅଶ୍ୱାରୁଢ଼ ହେଇ ତିନି ଲୋକକୁ ଭସ୍ମ କରିବେ। ଦେବତା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମାନେ ର ସୁରକ୍ଷା, ଅଧର୍ମ ନିବାରଣ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମାନେ ର ନାଶ ପାଇଁ ତିନିଏ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ଏହିପରି ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ ମନ୍ଥନ କାଳରେ ରାଜବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦେବତା ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ ମାନେ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ସୁଶ୍ରୁତ ଏବଂ ଭାରତମାନେ ମାନେ ର ଅବତାର ଶୁଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏବେ ଧନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ହେ ସୁଶ୍ରୁତ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ଏହି ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି, ଯେପରି ଆତ୍ରେୟ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ରଜ ଥିଲେ। ରୋଗ, ଅଶୁଭ, ଜ୍ୱର, କ୍ଷତ, ବିକାର, ଦୁଷ୍ଟ ରୋଗ, କ୍ଷୟ, ଦୁଃଖ ଏବଂ ବେଦନା—ଏହି ସମସ୍ତ ଏକା ଅର୍ଥ ପ୍ରକାଶ କରେ। ରୋଗ ଜ୍ଞାନ ପଞ୍ଚ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ: କାରଣ, ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ, ଲକ୍ଷଣ, ଶାନ୍ତି, ଏବଂ ବୃଦ୍ଧି। କାରଣକୁ ଚିହ୍ନ, ନିମିତ୍ତ, ଅବସ୍ଥାନ, ଅବସ୍ଥା, ଉତ୍ପତ୍ତି ଆଦି ନାମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ; ପୂର୍ବ ଲକ୍ଷଣ ହେଉଛି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ପୂର୍ବରୁ ଚିହ୍ନିତ ହୋଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ରୋଗ ଆସିବାକୁ ଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଦୋଷ ବିଶେଷ ବିକୃତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ସ୍ଥିତି ନେଇନାହିଁ, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ଅଳ୍ପ ଥାଏ, ରୋଗ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହେଲେ, ତାହାକୁ ଲକ୍ଷଣ କୁହାଯାଏ; ଆକୃତି, ଚିହ୍ନ, ଚିହ୍ନା, ଚିହ୍ନାର ଦେଖା, ଏହାର ସମାନ ଅର୍ଥ। ଯୋଗ୍ୟ ଔଷଧ, ଖାଦ୍ୟ ଏବଂ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ମୂଳ କାରଣ ଏବଂ ରୋଗକୁ ବିପରୀତ କରାଯାଏ, ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସୁଖ ଆସେ। ରୋଗ ଶାନ୍ତିକୁ ଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଏ; ଏହାର ବିପରୀତ ଯାହା ରୋଗକୁ ବଢ଼ାଏ, ଅଯୋଗ୍ୟତା କୁହାଯାଏ।