ଶାନ୍ତନୁ ଓ ସତ୍ୟବତୀଙ୍କୁ ଦୁଇ ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ—ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ ଓ ଵିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ। ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ପୁଅ ଵିଚିତ୍ରବୀର୍ୟ କାଶୀର ରାଜକୁମାରୀଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ନିୟୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଅମ୍ବିକାରୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଅମ୍ବାଲିକାରୁ ପାଣ୍ଡୁ, ଏବଂ ଏକ ଦାସୀରୁ ଵିଦୁର ଜନ୍ମିଲେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଗାନ୍ଧାରୀରୁ ଏକ ଶତ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ, ଦୁର୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଣୀ ଥିଲେ। ପାଣ୍ଡୁ କୁନ୍ତି ଓ ମାଦ୍ରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଭୀମସେନ, ଅର୍ଜୁନ, ନକୁଳ, ଶହଦେବ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପବାନ୍। କରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଦୁର୍ୟୋଧନ ଅସତ୍କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପାଣ୍ଡବଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଲେ। ଲକ୍ଷା ଗୃହ ଦହିଯାଇବା ପରେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ପବିତ୍ର ମନ ନେଇ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବରେ ପଳାଇଗଲେ। ପରେ ଏକଚକ୍ରାର ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବକା ଦାନବକୁ ବଧ କଲେ। ତାପରେ ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶରେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସ୍ୱୟଂବରରେ ତାଙ୍କୁ ଜିତିଲେ, ତାଙ୍କର ପ୍ରତିଭା ଜଣାଇଲେ। ଡ୍ରୋଣ ଓ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅନୁମତିରେ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହିତ ସମ୍ମିଳନ କଲେ; ତାପରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଇନ୍ଦ୍ରପ୍ରସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଅର୍ଧ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ସଭା ନିର୍ମାଣ କରି, ନିୟମିତ ବ୍ରତ ନେଇ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ; ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱାରକାରେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ସୁଭଦ୍ରା, ବସୁଦେବଙ୍କର ଭଉଣୀ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନୁମତିରେ ପାଇଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଦିବ୍ୟ ରଥ ନନ୍ଦିଘୋଷ, ତିନି ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ, ଅଖଣ୍ଡ୍ୟ ବାଣ ଭରା କୁଏଁର, ଅଭେଦ୍ୟ କବଚ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଏହି ଧନୁ ନେଇ ଅର୍ଜୁନ ଏବଂ କୃଷ୍ଣ ମିଶି ଅଗ୍ନିଦେବ ଜଟବେଦସ୍ଙ୍କୁ ବିଶାଳ ଦାନ ଦେଲେ। ଚାରି ଦିଗର ରାଜାମାନେ ଜିତି, ତାଙ୍କର ମଣି ଏବଂ ଧନ ଜଗ୍ୟ ଭାଇ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଯିଏ ଧର୍ମରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତଥା ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଚତୁର୍ୟୁତି ଦ୍ୱାରା ମନ୍ତ୍ରଣା କର୍ଣ୍ଣ, ଦୁଃଶାସନ, ଶକୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ଚୋରି ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହେଲେ। ପରେ, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଦୌମ୍ୟ ଋଷି ସହିତ, ଏକ ଦଶକ ପରି ବନରେ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଅନେକ ତପସ୍ୱୀମାନେ ସହିତ ଅନୁସୂତି ରହିଲେ। ଏକ ବର୍ଷ ପରି, ଏମାନେ ଭେଷ ଧରି ବିରାଟ ନଗରରେ ଗୋଆଳ ଘରରେ ଶେବା କଲେ। ପରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ଫେରି, ଅର୍ଧ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତିକ୍ଷାରେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ଗ୍ରାମ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେଣୁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ବିଶାଳ ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସାତି ଦିବ୍ୟ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ଦୁର୍ୟୋଧନ ଏବଂ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗୀମାନେ ଏଗାର ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ସେନା ନେଇ ଦେବାସୁର ସଂଗ୍ରାମ ପରି ଯୁଦ୍ଧ କଲେ। ପ୍ରଥମେ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାର ନାୟକ ଭୀଷ୍ମ ଥିଲେ; ପାଣ୍ଡବମାନେ ପକ୍ଷରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ ନାୟକ ହେଲେ। ଦଶ ଦିନ ଧରି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଶସ୍ତ୍ର ଓ ତୀର ଚମକିଲା। ଶିଖଣ୍ଡୀ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶତାଧିକ ତୀରରେ ଭୀଷ୍ମ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହେଲେ, ଉତ୍ତରାୟଣ ଦେଖି ଗଦାଧର ଦେବର ଧ୍ୟାନ କଲେ। ଅନେକ ଧର୍ମ ଉପଦେଶ ଦେଇ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଶୁଭ ଓ ପାପହୀନ ସ୍ଥିତିରେ ବିଲୟ ହେଲେ। ତାପରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଡ୍ରୋଣ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଧରି ଏହା ବିଶାଳ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଅନେକ ରାଜାମାନେ ବଧ କଲେ; ଡ୍ରୋଣ ଶୋକ ସାଗରରେ ବିଲୟ ହେଲେ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। କର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରତାପବାନ୍, ଅର୍ଜୁନ ସହିତ ଦୁଇ ଦିନ ଦୀର୍ଘ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ର ସାଗରରେ ବିଲୟ ହେଲେ ଓ ସୂର୍ୟ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଶଳ୍ୟ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ଅର୍ଧ ଦିନରେ ଅଗ୍ନି ସମ ତୀରରେ ଶଳ୍ୟ ବଧ ହେଲେ। ଦୁର୍ୟୋଧନ ଶକ୍ତି ନେଇ, ଗଦା ଧରି, ଅନ୍ତିମ ସମୟର ଯମ ପରି ଆଗେଇଲେ। ଭୀମ ତାଙ୍କୁ ଗଦା ଦେଇ ବିଧ୍ୱସ୍ତ କଲେ; ଡ୍ରୋଣପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱଥାମା ରାତିରେ ଶୟନାଗାରରେ ସେନା ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ। ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଚିନ୍ତି, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁଅମାନେକୁ ବଧ କଲେ। ଦ୍ରୌପଦୀ ବିଲାପ କରୁଥିବା ବେଳେ, ଅର୍ଜୁନ ତୀର-ମୁନ୍ଦା ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଶ୍ୱଥାମାକୁ ଜିତି, ତାଙ୍କର ମୂଲ୍ୟବାନ ମଣି ନେଲେ। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୋକାକୁଳ ମହିଳାମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ, ସ୍ନାନ କରି ଦେବତା, ପୂର୍ବଜ, ପିତୃମାନେକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ। ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନରେ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଏକ ବିଶାଳ ରାଜ୍ୟ ଉପସ୍ଥାପନ କଲେ ଓ ନିୟମିତ ଦାନ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜା କଲେ। ପରିକ୍ଷିତକୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇଲେ; ମୌସଳ ପର୍ଵରେ ଯଦୁବଂଶର ନାଶ ଶୁଣି, ରାଜା ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ହଜାର ନାମ ପାଠ କଲେ। ଏହାପରେ, ଭୀମ ଓ ଭାଇମାନେ ସହିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଵିଷ୍ଣୁଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ବସୁଦେବ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଦେବଦ୍ୱିଷ୍ଟମାନେକୁ ମୋହିତ କରିବାକୁ ବୁଦ୍ଧ ଭାବେ ଅବତାର ନେଲେ। ଵିଷ୍ଣୁ ପୁନଃ ଶାମ୍ଭଳା ଗ୍ରାମରେ କଳ୍କି ଭାବେ ଅବତାର ନେଇ, ଘୋଡ଼ା ଉପରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବେ। ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେର ରକ୍ଷା, ଅଧର୍ମ ନିବାରଣ ଓ ଦୁଷ୍ଟମାନେର ନାଶ ପାଇଁ, ନିଜ ଅବତାର ନେଇଥାନ୍ତି। ଦନ୍ୱନ୍ତରୀ ମନ୍ଥନ କାଳରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦେବତା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଆୟୁର୍ବେଦ ଶିଖାଇଥିଲେ। ଵିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ସୁଶ୍ରୁତ ଓ ଭାରତବଂଶର ଅବତାରମାନେର କଥା ଶୁଣି, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠାରେ ଦନ୍ୱନ୍ତରୀ କହିଲେ: "ସୁଶ୍ରୁତ, ଆତ୍ରେୟ ଆଦି ଋଷିମାନେ ଯେପରି ଉପଦେଶ କରିଥିଲେ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ରୋଗର କାରଣ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ନନ କରିବି।