ଏହି କଥାର ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ରାମାୟଣର ଏକ ଗଭୀର ଅଧ୍ୟାୟରେ। ରାକ୍ଷସୀର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଖର, ଦୂଷଣ ଓ ତ୍ରିଶିରା ଚଉଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ସେନା ସହିତ ଆସିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ତୀର ଦ୍ୱାରା ଯମପୁରୀକୁ ପଠାଇଲେ। ଏହା ପରେ ରାକ୍ଷସୀ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ଚୋରି କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମାରୀଚକୁ ହରିଣ ରୂପ ନେବାକୁ ବୋଲି, ତିନିଟି ଦଣ୍ଡ ଧରି ଆଗକୁ ପଠାଇଲେ। ସୀତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ରାମ ମାରୀଚକୁ ବଧ କଲେ। ମାରୀଚ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ 'ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ; ସୀତା ଡାକିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଲେ ଓ ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାକ୍ଷସୀ ମାୟା ଦ୍ୱାରା କହିଲେ, 'ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସୀତା ଅପହୃତ ହୋଇଛି'; ଏହି ସୁଯୋଗ ଦେଖି ରାବଣ ଜାନକୀକୁ ଚୋରି କରି ନେଇଗଲେ। ଜଟାୟୁକୁ ବଧ କରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଲଙ୍କାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ସୀତାଙ୍କୁ ଅଶୋକ ବନର ଛାୟା ତଳେ ରକ୍ଷା କରି ରଖିଲେ। ରାମ ଆସି ବିହାର ଛାଲି ଶୂନ୍ୟ ଦେଖିଲେ; ଜାନକୀ ପାଇଁ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ସେ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଜଟାୟୁଙ୍କ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାକୁ ଗଲେ; ଏହା ପରେ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବ ସହିତ ମିତ୍ରତା ଗଢିଲେ। ଏକ ତୀର ଦ୍ୱାରା ସାତଟି ତାଳ ଗଛକୁ ଭେଦିଲେ ଓ କିଶ୍କିନ୍ଧାର ବାନର ରାଜା ବାଲିକୁ ବଧ କଲେ। ରାମ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ରାଜା କରି, ନିଜେ ଋଶ୍ୟମୂକ ପାହାଡ଼ରେ ରହିଲେ; ସୁଗ୍ରୀବ ପାହାଡ଼ ପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ସେନା ପଠାଇଲେ। ସୀତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବା ପାଇଁ ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଭରା ମନରେ ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ପୂର୍ବ ଦିଶାରେ ଯାଇ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଶାରେ ଯାଇଥିବା ବାନରମାନେ ଅନେକ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ନଦୀ ଓ ତୀର ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ଜାନକୀକୁ ନ ପାଇ ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପାତିଙ୍କ ଉପଦେଶରୁ ହନୁମାନ ବୁଝିପାରିଲେ। ହନୁମାନ ଏକ ଶତ ଯୋଜନା ବ୍ୟାପୀ ସାଗର ଉଡି ଅଶୋକ ବନରେ ସୀତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ସୀତା ରାକ୍ଷସୀ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ହେଉଥିଲେ; ରାବଣ 'ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ହେବା' କହିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତାଙ୍କ ମନ ରାମ ପାଇଁ ଥିଲା। ବାନର ତାଙ୍କୁ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦୂତ; ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ମୈଥିଲୀ।' 'ରାମ ମତେ ଚିହ୍ନିବା ପାଇଁ କିଛି ଚିହ୍ନ ଦିଅ,' ବୋଲି ହନୁମାନ ଅନୁରୋଧ କଲେ; ସୀତା ତାଙ୍କ ଚୁଡ଼ାର ମଣି ଦେଲେ। 'ତୁମେ ଏପରି କଥା କହିବା ଦରକା, ଯେ ରାମ ଶୀଘ୍ର ମତେ ଉଦ୍ଧାର କରିବେ,' ବୋଲି ସୀତା କହିଲେ; ହନୁମାନ 'ଏହିପରି ହେବ,' ବୋଲି ଅଶୋକ ବନକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଅକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ କରି ହନୁମାନ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ତୀର ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ହନୁମାନକୁ ଦେଖି ରାବଣ ଜାଣିଲେ। ହନୁମାନ କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦୂତ; ମୈଥିଲୀକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦିଅ,' ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ହନୁମାନଙ୍କ ପୁଛକୁ ଅଗ୍ନି ଲଗାଇଲେ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାନର ତାଙ୍କ ପୁଛ ଜଳିଥିବା ସମୟରେ ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଲେ। ମଧୁବନରେ ଫଳ ଖାଇ ଓ ସୀତାକୁ ଦେଖି ହନୁମାନ ରାମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହି ଚୁଡ଼ାର ମଣି ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ଲଙ୍କା ନଗର ପାଇଁ ଯାତ୍ରା କଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବିଭୀଷଣ—ଯିଏ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ—ସହିତ ରାମ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା କଲେ ଓ ନଳଙ୍କ ସହିତ ସାଗର ଉପରେ ସେତୁ ନିର୍ମାଣ କରି ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସୁଵେଳା ପାହାଡ଼ରେ ଦଉଡ଼ି ରାମ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ତା'ପରେ ନୀଳ, ଅଙ୍ଗଦ, ନଳ ଓ ଅନ୍ୟ ବୀର ବାନରମାନେ, ଜାମ୍ବବନ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ ଓ ଧୂଆଁ ଆଖି ରାକ୍ଷସ ମୁଖ୍ୟମାନେ ଲଙ୍କାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରମାନେ ଏହି ଶ୍ୟାମ ରାକ୍ଷସମାନେ—କୋଇଳା ଗୁଡ଼ିକୁ ଭଳି—ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ରାମ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଝିହ୍ୱ, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ଅତିକାୟ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ କଲେ। କୁମ୍ଭ, ନିକୁମ୍ଭ, ମତ୍ତ, ମକରାକ୍ଷ, ଅକମ୍ପନ, ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ବଧ କଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ରାବଣକୁ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆକ୍ରମଣ କଲେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଘବ ତାଙ୍କ ଭୁଜକୁ କାଟି ତଳେ ଫେଲିଲେ। ଏହା ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ସୀତାକୁ ନେଇ ରାମ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ବାନରମାନେ ସହିତ ଶ୍ରୀ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ। ଅୟୋଧ୍ୟାରେ ରାମ ରାଜ୍ୟ କଲେ, ଜନସାଧାରଣକୁ ନିଜ ସନ୍ତାନ ଭଳି ରକ୍ଷା କଲେ, ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ ଓ ଗୟାରେ ପିତୃ ତର୍ପଣ କଲେ। ରାଘବ ପିତୃ କ୍ରିୟା କରି ଦାନ କଲେ, ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ କୁଶ ଓ ଲବକୁ ଦେଖି ରାଜ୍ୟରେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କଲେ। ରାମ ଏଗାର ହଜାର ବର୍ଷ ରାଜ୍ୟ କଲେ। ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଲବନ ଓ ଶୈଳୁଷ ରାକ୍ଷସକୁ ବଧ କଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ବନ୍ଦନା କରି, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତି ବିଷୟ ଶୁଣି, ସେ ନିଜ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସାଧନ କରି ଅୟୋଧ୍ୟାବାସୀ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ଏହା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ହରିବଂଶ ଏବଂ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ପରମ ମହିମା ବିବର୍ଣ୍ନ କରିବି। ବସୁଦେବ ଓ ଦେବକୀଙ୍କୁ ଠାରୁ ବସୁଦେବ—ବଳରାମ—ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ଓ ଅଧର୍ମର ନାଶ ପାଇଁ, କୃଷ୍ଣ, ପୁତନାଙ୍କ ଅସୁଧ୍ଧ ମାଞ୍ଜା ଚୁଷି, ତାଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁକୁ ପଠାଇଲେ। ଘୋଡ଼ା ଉଲଟିଗଲା, ଦ୍ୱିତୀୟ ଅର୍ଜୁନ ବୃକ୍ଷ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, କାଳିୟ ନାଗକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ ଓ ଧେନୁକାକୁ ବଧ କଲେ। ଗୋବର୍ଧନ ପାହାଡ଼କୁ ଉଠାଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହେଲେ; ହରି ସଂକଳ୍ପ ପୂରଣ କରି ପୃଥିବୀର ଭାର ହରଣ କଲେ। ଅର୍ଜୁନ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାପାଇଁ ଅରିଷ୍ଟ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୈତ୍ୟମାନେ ବଧ କଲେ; କେଶୀ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରି ଗୋପ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଏହିପରି ଏହି ପବିତ୍ର ଆଖ୍ୟାନ ରାମ ଓ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଲୀଳା ଓ ମହିମାକୁ ସୂଚିତ କରେ।