ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଦୀର୍ଘ ରାମାୟଣର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଉର୍ମିଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ବରତ ମାଣ୍ଡବୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ, ଶତୃଘ୍ନ କିର୍ତିମତୀ ଓ କୁଶଧ୍ୱଜର ଝିଅଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ତାଙ୍କ ପିତାମାନେ ସହ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଯାଇ ସେଉଁଠି ବାସ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଶତୃଘ୍ନ ଓ ବରତ ତାଙ୍କ ମାମୁଅଁ ୟୁଧାଜିତଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଯାଇବା ପରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରେ, କୈକେୟୀଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ, ସେ ରାଜ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁଅ ପାଇଁ ରଖିଲେ। ରାମଙ୍କୁ ଚୌଦ ରବର୍ଷ ପାଇଁ ଅରଣ୍ୟବାସ ଦେବାକୁ ଚାହିଲା; ପିତାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଯାଇଲେ। ରାମ ଏହି ରାଜ୍ୟକୁ କୁଞ୍ଜ ଭଳି ଛାଡି ଶ୍ରୁଙ୍ଗବେରପୁରକୁ ଗଲେ; ଗଡି ଛାଡି ପ୍ରୟାଗ ଓ ତାପରେ ଚିତ୍ରକୂଟ ପାହାଡ଼କୁ ଯାଇଲେ। ରାମଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ରାଜା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ; ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ବରତ ସେନା ସହ ଆସି ରାମଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଆସି ବରତ କହିଲେ, "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର"; କିନ୍ତୁ ରାମ ଚାହିଲେ ନାହିଁ; ତାଙ୍କ ପଦୁକା ବରତଙ୍କୁ ଦେଇ ରାଜ୍ୟ ଦେଲେ। ବରତ ବିଦାୟ ହେଇ ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲେ; ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ବାସ କରି, ନିଷ୍ଠା ଓ ବ୍ରତ ରେ ରହି, ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଲାଗିଲେ ନାହିଁ। ରାମ ଚିତ୍ରକୂଟ ଛାଡି ଅତ୍ରି ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ; ସୁତିକ୍ଷ୍ଣ ଓ ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଉଁଠି ଏକ ରାକ୍ଷସୀ ଶୂର୍ପଣଖା ରାମଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁତା ଭାବରେ ଆସିଲା; ରାମ ତାଙ୍କ କାନ ଓ ନାକ କାଟି ତାକୁ ଦୂରେ ଦେଇଲେ। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଶୂର୍ପଣଖାର ପ୍ରେରଣାରେ ଖର, ଦୂଷଣ, ତ୍ରିଶିରା ଚୌଦ ହଜାର ରାକ୍ଷସ ସେନା ସହ ଆସିଲେ। ରାମ ତାଙ୍କୁ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଯମପୁରୀକୁ ପଠାଇଲେ; ତାପରେ ରାକ୍ଷସୀର ପ୍ରେରଣାରେ ରାବଣ ସୀତାକୁ ଚୋରିବା ପାଇଁ ଆସିଲେ। ରାବଣ ମାରୀଚ କୁ ମୃଗ ରୂପ ନେବାକୁ ବୋଲି, ତିନି ଦଣ୍ଡ ନେଇ ଆଗକୁ ପଠାଇଲେ; ସୀତାଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ରାମ ମାରୀଚକୁ ମାରିଦେଲେ। ମାରୀଚ ମରିବା ସମୟରେ "ହେ ସୀତା! ହେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ!" ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲା; ସୀତା ଡାକିବା ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଆସିଲେ, ରାମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରାକ୍ଷସୀ ତାଙ୍କ ମାୟା ଦ୍ୱାରା କହିଲା, "ନିଶ୍ଚୟ ସୀତା ଚୋରି ହୋଇଛି"; ରାବଣ ସୁଯୋଗ ଦେଖି ଜାନକୀକୁ ଚୋରି କରି ନେଇଗଲେ। ଜଟାୟୁକୁ ମାରି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାବଣ ଲଙ୍କାକୁ ଗଲେ; ଶୋକ ଗଛ ତଳେ ସୀତାକୁ ରଖି ରକ୍ଷା କଲେ। ରାମ ଆସି ଶୂନ୍ୟ ପତ୍ରକୁଟୀ ଦେଖିଲେ; ଜାନକୀ ପାଇଁ ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଜଟାୟୁର ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଗଲେ; ଏହା ପରେ ରାମ ସୁଗ୍ରୀବ ସହ ମିତ୍ରତା କଲେ। ସେ ସାତ ତାଳଗଛକୁ ଏକ ବାଣରେ ଭେଦିଲେ, କିଶ୍କିନ୍ଧାର ବାନର ରାଜା ବାଲିକୁ ମାରିଦେଲେ। ରାମ ସୁଗ୍ରୀବକୁ ରାଜା କରି, ନିଜେ ଋଷ୍ୟମୂକରେ ରହିଲେ; ସୁଗ୍ରୀବ ପ୍ରବଳ ବାନର ସେନାକୁ ପଠାଇଲେ। ସୀତାକୁ ଖୋଜିବାକୁ ସେମାନେ ମୁଦିତ ହୃଦୟରେ ପଶ୍ଚିମ, ଉତ୍ତର, ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ଚାଲିଗଲେ ଓ ପୁନଃ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯେଉଁମାନେ ଜାନକୀକୁ ଖୋଜିଲେ, ସେମାନେ ଅରଣ୍ୟ, ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ନଦୀ ଓ ତୀର ଅନ୍ୱେଷଣ କଲେ। ଜାନକୀକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ, ଏହାର ଦୁଃଖରେ ମରିବାକୁ ନିଷ୍ପତି କଲେ; କିନ୍ତୁ ସମ୍ପାତିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାନର ମୁଖ୍ୟ ହନୁମାନ ବୁଝି ପାରିଲେ। ହନୁମାନ ଏକ ଶତ ଯୋଜନ ତଳ ଶାଗର ଉଡି ଆଶୋକ ଵାଟିକାରେ ଜାନକୀକୁ ଦେଖିଲେ। ସୀତା ରାକ୍ଷସୀ ଓ ରାବଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୟ ଦେଖିଲେ; ରାବଣ "ମୋ ରାଣୀ ହେଉ" ବୋଲି କହିଲେ, କିନ୍ତୁ ସୀତା ରାମକୁ ମନେ କଲେ। ବାନର ହନୁମାନ ଏକ ଅଙ୍ଗୁଠି ଦେଇ ସୀତାକୁ କହିଲେ, "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦୂତ, ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ, ମୈଥିଳୀ।" "ମୋ ପରିଚୟ ପାଇଁ ଏକ ଚିହ୍ନ ଦିଅ," ବୋଲି ହନୁମାନ କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ସୀତା ତାଙ୍କ ଚୁଡ଼ାର ମଣି ଦେଲେ। "ରାମଙ୍କୁ ଏମିତି କହିବାକୁ, ଯାହାରେ ଶୀଘ୍ର ମୋତେ ନେଇଯିବେ," ବୋଲି ସୀତା କହିଲେ; ହନୁମାନ "ଏମିତି ହେବ," ବୋଲି ଶ୍ରୀ ଆଶୋକ ଵାଟିକାକୁ ଭଙ୍ଗ କଲେ। ଅକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମରିବା ପରେ, ହନୁମାନ ନିଜେ ବନ୍ଧନରେ ପଡିଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଜିତଙ୍କ ବାଣରେ ବନ୍ଧି ହନୁମାନକୁ ରାବଣ ଜାଣିଲେ। "ମୁଁ ରାମଙ୍କ ଦୂତ, ମୈଥିଳୀକୁ ରାମଙ୍କୁ ଦିଅ," ବୋଲି ହନୁମାନ କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ରାବଣ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ହନୁମାନଙ୍କ ପୁଛକୁ ଆଗନ୍ଧ କଲେ। ପ୍ରବଳ ବାନର ଆଗନ୍ଧ ପୁଛରେ ଲଙ୍କାକୁ ଜଳାଇ ରାମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଫେରିଗଲେ। ମଧୁବନରେ ଫଳ ଖାଇ ଓ ସୀତାକୁ ଦେଖି, ହନୁମାନ ରାମଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ ଓ ଚୁଡ଼ାମଣି ଦେଲେ। ଏହା ପରେ ରାମ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଯାଇଲେ। ସୁଗ୍ରୀବ, ହନୁମାନ, ଅଙ୍ଗଦ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଓ ବିଭୀଷଣ—ଯିଏ ରାଘବଙ୍କ ଶରଣ ନେଇଥିଲେ—ସହିତ ରାମ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ। ରାମ ରାବଣଙ୍କ ଭାଇକୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା କରି, ନଳଙ୍କ ସହ ଶାଗର ଉପରେ ସେତୁ ତିଉଥିଲେ ଓ ଅପାର ଶାଗର ଉପରେ ପାର ହେଲେ। ସୁଵେଳ ପାହାଡ଼ରେ ଠିଆ ହୋଇ ରାମ ଲଙ୍କା ନଗରକୁ ଦେଖିଲେ। ତାପରେ ପ୍ରବଳ ବାନର ନୀଳ, ଅଙ୍ଗଦ, ନଳ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ, ଜାମ୍ବବନ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଧୂଆଁ ଆଖି ରାକ୍ଷସମୁଖ୍ୟମାନେ ଲଙ୍କା ସହରକୁ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ରାମ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ବାନରମାନେ ଏହି ବଡ଼ ବଡ଼, କଳା କୋଇଳା ଭଳି ରାକ୍ଷସମାନେ କୁ ମାରିଦେଲେ। ରାମ ବିଦ୍ୟୁଜ୍ଜିହ୍ୱ, ଧୂମ୍ରାକ୍ଷ, ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ଅତିକାୟ ଓ ପ୍ରବଳ ବିରମାନେ ମାରିଦେଲେ। କୁମ୍ଭ, ନିକୁମ୍ଭ, ମତ୍ତ, ମକରାକ୍ଷ, ଅକମ୍ପନ, ପ୍ରହସ୍ତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ମାରିଦେଲେ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରାବଣକୁ ଆଘାତ କଲେ, ପ୍ରବଳ ରାଘବ ତାଙ୍କ ହାତ କାଟି ତଳେ ଫେଲିଦେଲେ। ଏଭଳି ରାମ ଚତୁର, ଶୂର ଓ ନିଷ୍ଠାବାନ ବନର ମିତ୍ରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଲଙ୍କାର ରାକ୍ଷସମାନେ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୋଇ ଜନକୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କଲେ।