ବାରହଦ୍ରଥ ରାଜାମାନେ—ସୁମତି, ସୁବଳ, ନୀତ, ସତ୍ୟଜିତ, ବିଶ୍ବଜିତ ଏବଂ ଇଷୁଞ୍ଜୟ—ଏମାନେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏମାନଙ୍କ ପରେ ଅଧର୍ମିକ ଏବଂ ଶୂଦ୍ର ବର୍ଗର ରାଜାମାନେ ଆସିବେ; ତାହାପରେ ନିଜେ ନାରାୟଣ, ଯିଏ ସ୍ବର୍ଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଉତ୍ସ, ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଶାଶ୍ୱତ ଚିରଯୁବନ, ଅବତରଣ କରିବେ । ସମୟରେ କେବେ କେବେ ଅବସାନ ଘଟେ—ଏହା ମୂଳ, ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅବସାନ ଅଟୁଟ । ପୃଥିବୀ ପାଣିରେ ଲୟ ହୁଏ, ପାଣି ଅଗ୍ନିରେ, ଅଗ୍ନି ବାୟୁରେ । ବାୟୁ ଆକାଶରେ ଲୟ ହୁଏ, ଆକାଶ ଅହଂକାରରେ, ଅହଂକାର ବୁଦ୍ଧିରେ, ବୁଦ୍ଧି ମନରେ, ମନ ପ୍ରାଣରେ, ପ୍ରାଣ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ପରମାତ୍ମାରେ ଲୟ ହୁଏ । ଏହି ପରମାତ୍ମା—ଏହି ପରମେଶ୍ୱର, ଏକମାତ୍ର ନାରାୟଣ, ପୁରୁଷ, ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ସମସ୍ତ ଜଗତ ଓ ସ୍ବର୍ଗ ଅନିତ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନନ୍ୟ, ଅମର ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । ଯେପରିକି ରାଜାମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ନିଶ୍ୱେଷ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖି ଅପରାଧ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଅପରାଧ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଭଗବାନ୍ ହରି ନିଜେ ଅବତରଣ କରି ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଲେ; ଦୈତ୍ୟ ଚରିତ୍ରର ନାଶ ଏବଂ ବେଦ ଧର୍ମ ଓ ତାହାର ଶାଖା ରକ୍ଷା ପାଇଁ । ଅଜନ୍ମା ଭଗବାନ୍ ମାଛ ଆଦି ଅବତାର ଗ୍ରହଣ କରି ଅବତରଣ କରିଛନ୍ତି; ମାଛ ହୋଇ ହୟଗ୍ରୀବ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ବେଦଗୁଡ଼ିକୁ ଫେରାଇ ଆଣି, କେଶବ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; କଚ୍ଛପ ଅବତାର ହୋଇ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତକୁ ଧାରଣ କରିଥିଲେ । ଖୀର ସମୁଦ୍ର ମଥନ କାଳରେ ଧନ୍ବନ୍ତରୀ ଦେବତା ଏକ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଳଶ ନେଇ ଅମୃତ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଥିଲେ । ସେ ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଆୟୁର୍ବେଦ ସୂଶ୍ରୁତକୁ ଶିଖାଇଥିଲେ; ହରି ମହିଳା ରୂପ ଧାରଣ କରି ଦେବମାନେଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇଥିଲେ । ଏହାପରେ ବରାହ ଅବତାର ହୋଇ ହିରଣ୍ୟାକ୍ଷ ଦୈତ୍ୟକୁ ବଧ କରିଥିଲେ; ପୃଥିବୀକୁ ଉଦ୍ଧାର କରି ଦେବମାନେଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ତାପରେ ନରସିଂହ ଅବତାର, ମାନବ ସିଂହ ରୂପରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ ଶତ୍ରୁକୁ ବଧ କରି, ଦୈତ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ନାଶ କରି, ବେଦ, ଧର୍ମ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ଏହାପରେ ପରଶୁରାମ, ଜମଦଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ ଭୂମିର ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନାୟକ ହୋଇ ହରି କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ଏକୁଇ ଥର ଭୂମିରୁ ନିଷ୍କାଷିତ କରିଥିଲେ । ସେ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ୟକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ବଧ କରି, ଭୂମିକୁ କଶ୍ୟପକୁ ଦେଇ, ଯଜ୍ଞ କରି, ମହେନ୍ଦ୍ର ପର୍ବତରେ ବାସ କରିଥିଲେ । ତାପରେ ଚାରି ରୂପରେ ରାମ ଅବତାର ଘଟିଥିଲେ; ଦଶରଥଙ୍କ ପୁତ୍ର ରାମ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ; ଜାନକୀ ରାମଙ୍କ ଜୀବନ ସଙ୍ଗିନୀ । ପିତାଙ୍କ ଦେଉଥିବା ଉପନ୍ୟାସ ପାଇଁ ରାମ ମାତାମାନେଙ୍କ ଭଲରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ସେ ଶୃଙ୍ଗବେର, ଚିତ୍ରକୂଟ, ଦଣ୍ଡକ ଅରଣ୍ୟ ଯାଇଥିଲେ; ଶୂର୍ପଣଖାର ନାକ କାଟି, ଖର ଓ ଦୂଷଣକୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ନିଶାଚର ଦୈତ୍ୟ ରାବଣ ଓ ତାଙ୍କ ଭାଇକୁ ବଧ କରି, ଲଙ୍କାରେ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ରାକ୍ଷସ ରାଜ୍ୟରେ ରାଜା କରିଥିଲେ । ସୁଗ୍ରୀବ ଓ ହନୁମାନଙ୍କ ସହ ରାମ, ସୀତା ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ ପୁଷ୍ପକ ବିମାନରେ ଆୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଥିଲେ । ସେ ଆୟୋଧ୍ୟାରେ ରାଜ୍ୟ କରି, ଜନମାନେ, ଦେବମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ । ଧର୍ମର ରକ୍ଷା କରି, ଅଶ୍ୱମେଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରି, ଭୂମି ରାମଙ୍କ ଶାସନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇଥିଲେ । ସୀତା ରାବଣଙ୍କ ଘରେ ରହିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଦାପି ତାଙ୍କୁ ମନେ, କାର୍ଯ୍ୟରେ, କଥାରେ ମନ ଦେଇନଥିଲେ; ସେ ସଦା ରାଘବଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିଥିଲେ । ସୀତା ସତୀ ଭାବରେ ଅନସୂୟା ପରି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସତୀର ମହିମା କହିବି । ପ୍ରତିଷ୍ଠାନା ନଗରରେ କୌଶିକ ନାମକ ଏକ କୁଷ୍ଟରୋଗୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଜନା ତାଙ୍କୁ ଦେବତା ପରି ପୂଜା କରୁଥିଲେ । ନିଜ ଉପରେ ଅପମାନ ହୁଏ ମଧ୍ୟ, ସେ ପତିକୁ ଦେବତା ପରି ଦେଖିଥିଲେ; ପତିଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଏକ ଅପ୍ରିୟ ସ୍ତ୍ରୀକୁ ନେଇ ଅଧିକ ଦକ୍ଷିଣା ଆଣିଥିଲେ । ପଥରେ ଏକ ଚୋର ଶୂଳରେ ବିଧ୍ୱସ୍ତ ହୋଇଥିଲେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟ ଅନ୍ୟ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସହ ଅନ୍ଧାରରେ ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ । କୌଶିକ, ଜନାକୁ କାନ୍ଧରେ ନେଇ, ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ପାଦକୁ ଛୁଇଁଥିଲେ; ମାଣ୍ଡବ୍ୟ, ରୋଷରେ, କହିଲେ—‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାରେ ତୁମର ମୃତ୍ୟୁ ହେବ ।’ ସେ କଥା ଶୁଣି, ପତ୍ନୀ କହିଲେ—‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବ ନାହିଁ ।’ ଏପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ନାହିଁ, ରାତି ଅନେକ ବର୍ଷ ଚାଲିଗଲା; ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଗଲେ । ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ଗଲେ; ପଦ୍ମଜ କହିଲେ—‘ଏହି ତପସ୍ୟା ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ହେବ ।’ ସତୀର ମହିମାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ; ତାହାର ଫଳରେ ମର୍ତ୍ୟମାନେ ଓ ଦେବମାନେ ଅନ୍ଧାରରେ ରହିଛନ୍ତି । ଏହିପାଇଁ, ତପସ୍ୟା ଏବଂ ସତୀ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ଆପେଶ କରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ କରାଯିବା ଉଚିତ । ଦେବମାନେ ଅନସୂୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଅପେଶ କରିଥିଲେ; ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଉଦୟ କରାଇ, ପତିକୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ । ଏହିପରି, ସୀତା ଠାରୁ ଅନସୂୟା ଅଧିକ ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ । ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଏବେ ମୁଁ ଶୁଣିଥିବା ପାପ ନାଶକ ରାମାୟଣ କହିବି; ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୀଚି । ମରୀଚିରୁ କଶ୍ୟପ, ତାଙ୍କୁ ରିବି, ରିବିରୁ ମନୁ ସ୍ମୃତିରେ; ମନୁର ଉତ୍ତରାଧିକାରରେ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଘୁ ରାଜା । ରାଘୁରୁ ଅଜ, ଅଜରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ ଦଶରଥ; ତାଙ୍କ ଚାରି ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ । କୌସଲ୍ୟାରୁ ରାମ, କୈକେୟୀରୁ ଭରତ; ସୁମିତ୍ରାରୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ । ରାମ, ପିତା ଓ ମାତା ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ଗ୍ରହଣ କରି, ଯକ୍ଷୀ ତାଟକାକୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାମ ସୁବାହୁକୁ ବଧ କରି, ତାପରେ ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଯାଇ, ଜାନକୀ ସହ ବିବାହ କରିଥିଲେ ।