ଏକ ଦିନ ବ୍ରହ୍ମା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଦେବୀପୂଜା ଓ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରତର ବିଧି ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—ନବମ ଶକ୍ତି ଅତି ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଅଗ୍ନିର ଚମକ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ହଳଦିଆ, ତୀବ୍ର, କଳା, ନୀଳ, ଧୂମ୍ର ଓ ଚମକୁଛି। ଏହା ପିତା, ଫିକା ଓ ନିଳ ରଙ୍ଗର ଦେଖାଯାଏ; ଏହା ଚାପି ଓ ହରିତ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହାର ନାମ 'ମହିଷ', ଏହା ତଳୱାରର ଟିପ୍ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଚମଡ଼ା ଚିହ୍ନିତ ଓ ମୁଠି ମଦ୍ୟ ଦୃଢ଼। ଏହି ଦେବୀ ମନ୍ତ୍ରର ଦଶ ଅକ୍ଷର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କୌଣସି ଜଣେ ଏହାରେ ବନ୍ଧି ହେବା ନାହିଁ। ଏହା ପରେ, ପଞ୍ଚ କିମ୍ବା ପନ୍ଦର ଉଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ତଳୱାର ବା ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବଳି ଦେବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଚିହ୍ନ, ପାଦୁକା ବା ପାଣିରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିପାରିବେ। ଏହାର ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପ୍ରତିରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥିରେ ଉପବାସ କରିବା ଦରକାର। ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହିଷ ବା ଛୋକା ବଳି ଦେବା ଏବଂ ରାତିର ଶେଷରେ ଏହାକୁ ବଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏଠି କାଳୀର ରିତି ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର; ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମରେ ପୁତନାକୁ ଓ ଉତ୍ତର-ପଶ୍ଚିମରେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବରେ ଚରକୀକୁ ଏବଂ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବରେ ବିଦାରିକାକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ଏହା ପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ବଡ଼ କୌଶିକ ମନ୍ତ୍ର ଏଠି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ବଡ଼ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଓଁ, ମହାକୌଶିକାକୁ ନମସ୍କାର! ଓଁ ହୁଁ ହୁଁ, ଚମକ, ଲଲା ଲଲା, କୁଲ୍ବା କୁଲ୍ବା, ଚୁଲ୍ବା ଚୁଲ୍ବା, ଖଲ୍ଲା ଖଲ୍ଲା, ମୁଲ୍ବା ମୁଲ୍ବା, ଗୁଲ୍ବା ଗୁଲ୍ବା, ତୁଲ୍ବା ପୁଲ୍ଲା ପୁଲ୍ଲା, ଧଲ୍ବା ଧୁଲ୍ବା, ଧୁମା ଧୁମା, ଧମାଧମା, ବଧ କର, ଦହି, ଆଜ୍ଞା ଦେ, ଫାଟି ଯାଅ, କମ୍ପି, ଭରି ଦେ, ଅଧିକାର କର, ଓଁ ହ୍ରୀଁ ଓଁ ହ୍ରୀଁ ହଁ ବଁ ବଁ ହୁଁ ଟଟଟଟ ମଦମଦ ହ୍ରୀଁ ଓଁ ହୁଁ, ନୈରୃତାକୁ ନମସ୍କାର! ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିରୃତିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଦରକାର। ଦେବୀର ସାମ୍ନାରେ ରାଜା ନିସ୍ନାନ କରି, ଛତା ଦେଇ ବଳି ପିଠା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଉଚିତ; ତଳୱାର ଦ୍ୱାରା ବଧ କରି, ସେ ବଳିକୁ ସ୍କନ୍ଦ ଓ ବିଶାଖକୁ ଅର୍ପଣ କରିବେ। ମାତୃଗଣ ଓ ଦେବୀମାନେ—ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ମାହେଶୀ, କୌମାରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବାରାହୀ, ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ, ଚାମୁଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡିକା, ଜୟନ୍ତୀ, ମଙ୍ଗଳା, କାଳୀ, ଭଦ୍ରକାଳୀ, କପାଳିନୀ, ଦୁର୍ଗା, କ୍ଷମା, ଶିବା, ଧାତ୍ରୀ, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ରାତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀକୁ କନ୍ୟା ଓ ମହିଳାମାନେ ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇବେ। ଉପବିତ ଓ ଅବିତ୍ର ଲୋକଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱଜ, ପତ୍ର, ଝଣ୍ଡା ଓ ଉତ୍ତରୀୟ ଦ୍ୱାରା ରଥଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ। ମହାନବମୀ ଦିନରେ ଏହି ପୂଜା କରିବା ଦ୍ବାରା ବିଜୟ, ଶାସନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଅଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀ ଦିନରେ ଏକବାର ଭୋଜନ କରି, ଦେବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ର ଏକ ଲକ୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜପ କରିବା ଉଚିତ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ନବମୀରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଦାମନକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ଶ୍ରୀ, ଓ ଶତ୍ରୁ ଅଜୟ ମିଳିଥାଏ। ଦଶମୀ ଦିନରେ ଏକବାର ଭୋଜନ କରି, ଶେଷରେ ଦଶଟି ଗାଁ ଦେଇ, ଚାରି ଦିଗରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଦାନ କରିଲେ ଜଗତର ଶ୍ୱାମୀ ହେବେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଋଷିମାନେଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଲୋକର ଲାଭ ହୁଏ; ଶେଷରେ ଧନୀ ଓ ପୁତ୍ରବତୀ ଲୋକ ଋଷିମାନେଙ୍କ ଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଋଷିମାନେ—ମାରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଗିରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତସ, ବସିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ ଓ ନାରଦ। ଚୈତ୍ର ଆରମ୍ଭରେ ଦାମନକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ମାଳା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନକୁ ଅଶୋକ ବୋଲାଯାଏ, ନବମୀକୁ ବୀର ବୋଲାଯାଏ। ଦଶମୀ ଦିନକୁ ଦାମନ ଏବଂ ଏହି ନବମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ ଦାମନ ନାମରେ ପରିଚିତ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଶ୍ରବଣ ଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନର ବିବରଣୀ ଦେଉଛି, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି; ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଶ୍ରବଣ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବିଶେଷ। ଏହି ଦିନକୁ ବିଜୟ ବୋଲାଯାଏ; ହରିଙ୍କ ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଏଥିରେ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; ଏକ ଭକ୍ତ ଉପବାସ କଲେ ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ। ଉପବାସ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରି, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଖାଇବା ନୁହେଁ; ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଦାଳ, ମାଂସ, ମଧୁ, ଲୋଭ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥାରୁ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଅଭ୍ୟାସ, ଯୌନ କ୍ରିୟା, ଦିନ ଶୟନ, କଜଳ ଲାଗିବା, ପଥର ଚକିର ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦାଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ବର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଶ୍ରବଣ ଯୁକ୍ତ ଦିନକୁ ମହାଦ୍ୱାଦଶୀ ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ଦିନରେ ଉପବାସ ବଡ଼ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦିନରେ ନଦୀସଙ୍ଗମରେ ସ୍ନାନ କରି, ବୁଧ ଯୁକ୍ତ ହେଲେ ବଡ଼ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ; ପାଣିରେ ଏକ ସୁନା ଭାମନ ମୂର୍ତ୍ତିକୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଭାମନକୁ ଦୁଇଟି ସାଫେଦ ପୋଶାକ, ଛତା ଓ ଦୁଇଟି ଚପଲ ଦେଇ ମୁଣ୍ଡକୁ 'ଓଁ ନମୋ ବାସୁଦେବାୟ' ମନ୍ତ୍ରରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ମୁହଁକୁ ଶ୍ରୀଧର, ଗଳାକୁ କୃଷ୍ଣ, ଛାତିକୁ ଶ୍ରୀପତି, ହାତକୁ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ, ଉଦରକୁ ବ୍ୟାପକ, ପେଟକୁ କେଶବ, ଯୋନିକୁ ତ୍ରିଲୋକନାଥ, ଉରୁକୁ ସମସ୍ତ ପୋଷକ, ପାଦକୁ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ବୋଲି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବତାଙ୍କୁ ଘୀ-ଭାତ ଭୋଜନ ଦେଇ, କୁମ୍ଭ ଓ ମିଠା ଦେଇ, ରାତି ଜାଗିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ ଓ ଶୁଦ୍ଧି କରି, ପୂଜା ଓ ଫୁଲ ଅର୍ପଣ କରି, 'ଗୋବିନ୍ଦ, ଶ୍ରବଣ ନାମକ ଜ୍ଞାନୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ପାପର ଭାର ନାଶ କରି, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଦେବାକୁ ଦେବତା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କୁମ୍ଭ ଦେଇ, ନଦୀ ତୀରେ ବା ଘରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଚାହିଦା ସମସ୍ତ ପାଇଯାଏ। ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ କାମଙ୍କୁ ଦାମନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ ଅଶୋକ ଆନନ୍ଦ ଓ ମମତା ସହିତ ଅଛି। ଏହା ମଦନକ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ବ୍ରତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଏବଂ ଦୁଇ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନରେ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉପବାସ କରି, ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ।