ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ, ବ୍ରହ୍ମା ଦେବ ଏକ ମହାତ୍ମ୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ—ଏହା ହେଉଛି ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତ। ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଅଷ୍ଟମୀ ତିଥି, ଯେଉଁଠାରେ ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ବ୍ରତକୁ ମହାନବମୀ ଭାବେ କୁହାଯାଏ। ସେହି ଦିନ ଦେହସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଅସୀମ ଫଳଦାୟକ। ଶୁଦ୍ଧ ନବମୀ ଦିନରେ ଦୁର୍ଗାଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଏକ ମହାବ୍ରତ। ଏହି ବ୍ରତ ଅତି ପୁଣ୍ୟମୟ ଓ ଶଙ୍କର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିଲେ। ଷଷ୍ଠୀ ତିଥି ଆରମ୍ଭରୁ, ରାଜାଙ୍କ ଶତୃଜୟ ଲାଗି, ପ୍ରତିଦିନ ଏକ କୁମାରୀକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ହୋମ ସହିତ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ। ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି—“ଓଁ ଦୁର୍ଗେ, ଓଁ ଦୁର୍ଗେ, ରକ୍ଷା କର, ସ୍ୱାହା।” ନବଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଉଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ‘ନମସ୍କାର’ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯିବ। ଛଅ ଶବ୍ଦ—‘ନମସ୍କାର, ସ୍ୱାହା, ବଷଟ୍’ ଇତ୍ୟାଦି ଦ୍ୱାରା ହୃଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି କନ୍ଠାଉଳି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିବାଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନେ ନବଟି କାଠର ଘର କିମ୍ବା ଏକଟି ମଧ୍ୟ ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ସୁନା କିମ୍ବା ଚାଁଦିର ଦେବୀଙ୍କୁ ବିସ୍ଥାପିତ କରିବେ। ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଦ୍ୟା, ବସ୍ତ୍ର, ଚିତ୍ର, ଖଡ୍ଗ, ତାଳ, ଢାଲ, ଦର୍ପଣ, ଧନ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରତୀକ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରାଯାଏ। ଦେବୀଙ୍କ ବାମ ହାତରେ ଧ୍ୱଜ, ଢୋଲ ଓ ପାଶ ରହିଥାଏ; ଦଖିଣ ହାତରେ ଶୂଳ, ମୁସଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ବଜ୍ର, ଖଡ୍ଗ ଓ ଅଙ୍କୁଶ ରହିଥାଏ। ତୀର, ଚକ୍ର ଓ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ଗା ଶସ୍ତ୍ରାଭୂଷିତ। କଳି ଓ ଢୋଲ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୂପ ଷୋଳ ହସ୍ତ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏହି ନବଦୁର୍ଗାଙ୍କ ନାମ ହେଉଛି—ରୁଦ୍ରଚଣ୍ଡା, ପ୍ରଚଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡୋଗ୍ରା, ଚଣ୍ଡନାୟିକା, ଚଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡବତୀ, ଚଣ୍ଡରୂପା ଓ ଅତି ଭୟଙ୍କର ଚଣ୍ଡିକା। ନବମୀ ଦେବୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଓ ତେଜସ୍ୱୀ, ମଧ୍ୟମ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ୍—ହଳଦିଆ, ତୀବ୍ର, କଳା, ନୀଳ, ଧୂସର ଓ ଚମକୁଥିବା ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଏହା କ୍ଷାରାବା ଓ ନିର୍ମଳ ରୂପରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ମହିଷ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଖଡ୍ଗର ଆକୃତି, ବାହାରୁଥିବା ଜହ୍ନା ଓ ମୁଠି ଭିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଦଶାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କୌଣସି ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼ି ନଥାଏ। ପଂଚ କିମ୍ବା ପନ୍ଦର ଅଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ଖଡ୍ଗ କିମ୍ବା ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବଳି ଦେଇବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଚିହ୍ନ, ପାଦୁକା କିମ୍ବା ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ପୂଜା କରିପାରିବେ। ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନେ ଉପବାସ କରି ବିଭିନ୍ନ ପୂଜାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ; ପଞ୍ଚ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହିଷ କିମ୍ବା ଛୋଗା ବଳି ଦେଇ, ରାତିର ଶେଷରେ ବଳି କରିବା ଉଚିତ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଧାନ ଅନୁଯାୟୀ, କାଳୀଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ରକ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ଉଚିତ; ପଶ୍ଚିମଦକ୍ଷିଣ କୋଣରେ ପୂତନାକୁ, ପଶ୍ଚିମଉତ୍ତର କୋଣରେ ଦୁଷ୍ଟ ରାକ୍ଷସୀକୁ, ଉତ୍ତରପୂର୍ବରେ ଚରକୀକୁ, ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ବରେ ବିଦାରିକାକୁ ଦେବା ଉଚିତ। ବ୍ରହ୍ମା ଏହିଠାରେ କହିଲେ—ମହାକୌଶିକ ମନ୍ତ୍ର ଅତି ଫଳଦାୟକ। ଏହି ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: “ଓଁ, ମହାକୌଶିକାକୁ ନମସ୍କାର; ଓଁ ହୁଁ ହୁଁ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ହ, ଲଲା ଲଲା, କୁଲ୍ଭା କୁଲ୍ଭା, ଚୁଲ୍ଭା ଚୁଲ୍ଭା, ଖଲ୍ଲା ଖଲ୍ଲା, ମୁଲ୍ଭା ମୁଲ୍ଭା, ଗୁଲ୍ଭା ଗୁଲ୍ଭା, ତୁଲ୍ଭା ପୁଲ୍ଲା ପୁଲ୍ଲା, ଢଲ୍ଭା ଢୁଲ୍ଭା, ଧୁମ ଧୁମ, ଧମଧମ, ହନ୍ ହନ୍, ଦହ ଦହ, ଆଜ୍ଞା ଆଜ୍ଞା, ଭେଦ ଭେଦ, କମ୍ପ କମ୍ପ, ଛଳ ଛଳ, ପୂରଣ କର, ଅଧିଷ୍ଠାନ କର, ଓଁ ହ୍ରୀଁ, ଓଁ ହ୍ରୀଁ, ହଁ ବଁ ବଁ ହୁଁ ଟଟଟଟ ମଦମଦ, ହ୍ରୀଁ, ଓଁ ହୁଁ, ନୈରୃତ୍ୟକୁ ନମସ୍କାର।” ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିରୃତିକୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରାଜା ସ୍ନାନ କରି, ଛତା ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି, ଖଡ୍ଗ ଦ୍ୱାରା ବଳି ଦେଇ, ସେହି ବଳିକୁ ସ୍କନ୍ଦ ଓ ବିଶାଖଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ମାତୃକା ଓ ଦେବୀମାନେ—ବ୍ରହ୍ମାଣୀ, ମାହେଶୀ, କୌମାରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ, ବାରାହୀ, ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ, ଚାମୁଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡିକା, ଜୟନ୍ତୀ, ମଙ୍ଗଳା, କାଳୀ, ଭଦ୍ରକାଳୀ, କପାଳିନୀ, ଦୁର୍ଗା, କ୍ଷମା, ଶିବା, ଧାତ୍ରୀ, ସ୍ୱାହା, ସ୍ୱଧାଙ୍କୁ ରାତିରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କୁ କୁମାରୀ ଓ ମହିଳାମାନେ ଦୁଧ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇବେ। ଦ୍ୱିଜ ଓ ନାସ୍ତିକମାନେକୁ ଭୋଜନ ଦେଇ, ଧ୍ୱଜ, ପତ୍ର, ପତାକା ଓ ବସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ରଥଯାତ୍ରାରେ ପୂଜା କରିବେ। ଏହି ମହାନବମୀରେ ଏହି ପୂଜା କଲେ ବିଜୟ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ନବମୀ ଦିନ ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରି ଦେବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଲକ୍ଷ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରିବେ। ଚୈତ୍ର ଶୁକ୍ଳ ନବମୀରେ ଦାମନକ ଫୁଲ ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଆରୋଗ୍ୟ, ଧନ-ଧାନ୍ୟ ଓ ଶତୃଜୟ ମିଳେ। ଦଶମୀ ଦିନ ଏକବେଳା ଭୋଜନ କରି, ଶେଷରେ ଦଶଟି ଗାଈ ଦାନ କରିବେ; ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୁନା ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏଶ୍ୱର ହେବେ। ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଋଷିମାନେଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାମନା। ଶେଷରେ, ଧନୀ ଓ ସନ୍ତାନବତୀ ଲୋକେ ଋଷିଲୋକରେ ସମ୍ମାନିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଋଷିମାନେ ହେଉଛନ୍ତି—ମରୀଚି, ଅତ୍ରି, ଗିରି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ପ୍ରଚେତସ୍, ବଶିଷ୍ଠ, ଭୃଗୁ ଓ ନାରଦ। ଚୈତ୍ର ମାସ ଆରମ୍ଭରେ ଦାମନକ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏଠାରେ ଅଷ୍ଟମୀକୁ ଅଶୋକ ଓ ନବମୀକୁ ବୀର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦଶମୀକୁ ଦାମନ ବୋଲାଯାଏ, ଏବଂ ନବମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ମଧ୍ୟ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ। ବ୍ରହ୍ମା ପୁନି କହିଲେ—ଶ୍ରବଣ ନକ୍ଷତ୍ର ସଂଯୁକ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା ଦିନ; ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଯଦି ଶ୍ରବଣ ସହିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ବିଜୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଦିନ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଅନନ୍ତ ଫଳ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ଉପବାସ କରି କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷା ନେଇ ଖାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦାଳ, ମାଂସ, ମଧୁ, ଲୋଭ ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।