ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକ ଅନୁସାରେ, ଏକ ଦିନ ବିଶେଷ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କର ଧନ କ୍ଷୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ସେ ଦିନ, ଦୁଇ ଆଙ୍ଗୁଳ ଛାଡ଼ି ଆଠ ମୁଠି ଚାଉଳ ବ୍ୟବହାର କରିବାକୁ ଉଚିତ। ମୋକ୍ଷ ଆଶା କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମାଙ୍ଗୋ ପତ୍ର ଉପରେ ଖାଦ୍ୟ ରଖି, କୁଶା ଗ୍ରାସ ଦ୍ୱାରା ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତିରେ ସେ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ଖାଦ୍ୟ ଟିଏ କଳମ୍ବିକା ଟିକଟା ଦ୍ୱାରା ମିଶ୍ରିତ ହେଇଥିଲେ, ଚାହିଥିବା ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ବୁଧଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରଦାନ ଦ୍ୱାରା ଜଳସ୍ଥଳରେ ପୂଜା କରିବା ପରେ, ଏକ ଲୋକ ଏକ ଗୋଡ଼ ଓ ଚାଉଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବୁଧଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜ୍ ମନ୍ତ୍ର 'buṃ budhāya' ଏବଂ 'svāhā' ରେ ଶେଷ ହୁଏ, ପଦ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପଚାର ସହିତ। ବୁଧଙ୍କର କଳା ଚିହ୍ନ, ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରି, ପତ୍ର ଓ ଅଙ୍ଗ ମଧ୍ୟରେ ଥାଏ। ବୁଧଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୀ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁଣମୟ କଥା, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ପାଟଳିପୁତ୍ର ନଗରରେ ବୀର ନାମକ ଏକ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ ରମ୍ଭା, ତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁଅ କୌଶିକ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ କୌଶିକ, ଝିଅ ନାମ ଭଲି ଭଲି ଭଲିଯା, ଓ ଗୋପାଳକ ଭଲି ଭଲି ଭଲି ଭୃଷ। ଗ୍ରୀଷ୍ମକାଳରେ, କୌଶିକ ଭୃଷକୁ ନେଇ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ ଓ ଆନନ୍ଦ କଲେ। ଖେଳ ସମୟରେ ଭୃଷ ଗୋପାଳକ ଓ ଚୋରମାନେ ଦ୍ୱାରା ଚୋରି ହୋଇଗଲେ। ଗଙ୍ଗାରୁ ଉଠି, ଭୃଷ ବନରେ ଭ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏପରି, ଭଲିଯା ଜଳ ନେବାକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହ ପାଣି ନେବାକୁ ଗଲେ। ତିବ୍ର ତିରିଷ୍ଣା ଓ ପଦ୍ମ ତଣ୍ଡ ଖୋଜୁଥିବା ବେଳେ, ସେ ଏକ ଝିଲିକ ଉପରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେଠାରେ ଦେବୀ ମହିଳାମାନେ ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରୁଥିବା ଦେଖି, କୌଶିକ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ। ସେ ଦେବୀମାନଙ୍କୁ ନିକଟ ଯାଇ, ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ବିନତି କଲେ—"ମୁଁ ଓ ମୋ ଭାଇ ଭୁଖିତ।" ଦେବୀମାନେ କହିଲେ, "ଉପବାସ କର, ତାହାପରେ ଆମେ ତୁମକୁ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା।" ସେମାନେ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ଧନ ପାଇଁ ବୁଧଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। କୌଶିକ ଦୁଇଟି ପତ୍ର ନେଇ, ଦେବୀମାନେ ଦେଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ। ଦେବୀମାନେ ଯାଇଗଲେ, ଏଉଁ ଦୁଇଜଣ ଧନ ଲାଭ କରି, ଏହାର ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ଚୋରମାନେ ଦେଇଥିବା ଜିନିଷ ନେଇ, ସେ ରାତିରେ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ, ଦୁଃଖିତ ନାୟକଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରାତି କାଟିଲେ। ଏହିଁ ସମୟରେ, ବଳିଯା ପ୍ରୌଡ଼ା ହେଇଗଲେ, ବୀର ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ ମୋ ଝିଅକୁ କାହାକୁ ଦେବି?" ଦୁଃଖ ଓ ବ୍ରତର ଫଳରେ, ସେ କହିଲେ—"ଯମକୁ ଦେବି।" ପିତାମାତା ସ୍ଵର୍ଗକୁ ଗଲାପରେ, କୌଶିକ ରାଜ୍ୟ ପାଇଁ ବ୍ରତ କଲେ, ଅୟୋଧ୍ୟାର ମହାରାଜ୍ୟ ଦାନ କଲେ, ଓ ଝିଅକୁ ଯମକୁ ଦେଲେ। ଯମ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ସହରରେ ଗୃହସ୍ଥ ହେବା।" ଯମ ଅନ୍ୟତ୍ର ଯିବାବେଳେ, ସେ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କ ମାତାକୁ ଯମ ଫାସରେ ବାନ୍ଧି ଦେଖି, ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଏହିଁ ସମୟରେ, ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ, ସେ କୌଶିକ ଉଚ୍ଚାରିଥିବା ବ୍ରତ ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣିଲେ, ଯାହା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ସେ ବ୍ରତ କରି, ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ; ଏହିଁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରତର ଶୁଭ ଫଳରେ, ତାଙ୍କୁ ସ୍ଵର୍ଗ ମିଳିଲା ଓ ସେ ଖୁସିରେ ସେଠାରେ ବସିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଚୈତ୍ର ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ପୁନର୍ବସୁ ନକ୍ଷତ୍ରରେ, ଅଶୋକ ଗଛର ଆଠଟି କୁଞ୍ଚ ଖାଇଥିବା ଲୋକ ଦୁଃଖ ଦେଖିବେ ନାହିଁ। "ଓ ଅଶୋକ, ହରଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ବସନ୍ତ ମାସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଖାଉଛି—ସଦା ମୋ ଦୁଃଖ ଦୂର କର।" ଏହି ଅଶୋକାଷ୍ଟମୀ ବ୍ରତର ବିବରଣୀ। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ଉତ୍ତରାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ, ଏହା ମହା ନବମୀ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହିଁ ଦିନ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରିୟା କରିବାର ଅସୀମ ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ପବିତ୍ର ନବମୀରେ, ଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଏହିଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ, ମହା ଫଳଦାୟି, ଶଙ୍କର ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହା କରିଥିଲେ। ଷଷ୍ଠୀରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଅନୁରୋଧ ନ କରି, ରାଜାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଜୟ ପାଇଁ, ଏକ କୁମାରୀକୁ ନିତ୍ୟ ଭୋଜନ ଦେବା ଉଚିତ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ସହିତ। ପୂଜା ଓ ଉପଚାରରେ, ମନ୍ତ୍ର ହେଉଛି: "ଓ ଦୁର୍ଗା, ଓ ଦୁର୍ଗା, ଓ ରକ୍ଷିକା, ସ୍ଵାହା।" ନବଦୁର୍ଗାଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଶବ୍ଦ ଓ "ନମସ୍କାର" ଶେଷ କରି ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ଛଅ ଶବ୍ଦ—"ନମସ୍କାର, ସ୍ଵାହା, ବଷଟ" ଏବଂ ଅନ୍ୟ, ହୃଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଳରେ ଶେଷ—ଏହିଁ ଶିବାଙ୍କ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ, ନବଟି କାଠର ଘର, କିମ୍ବା ଏକ ମାତ୍ର, ତିଆରି କରି, ସେଠାରେ ଦେବୀକୁ ବସାଇବା ଉଚିତ, ସେ ସୁନା, ଚାନ୍ଦି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ତିଆରି ହେବା ପାରେ। ଦେବୀଙ୍କୁ ଅସ୍ତ୍ର—ଅଣ୍ଚ, ତଳଵାର, ପୁସ୍ତକ, ବସ୍ତ୍ର, ଚିତ୍ର, କପାଳ, ଢାଲ, ଘଣ୍ଟା, ଆଇନା, ଆଙ୍ଗୁଳି, ଧନ—ଏହିଁ ଉପରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଦେବୀଙ୍କ ବାମ ହାତରେ ପତାକା, ଢାକ, ଫାସ; ତୀର, ମୁସଳ, ତ୍ରିଶୂଳ, ବଜ୍ର, ତଳଵାର, ଅଙ୍କୁଶ ଧାରଣ କରିଥାନ୍ତି। ବାଣ, ଚକ୍ର, ଦଣ୍ଡ ସହିତ ଦୁର୍ଗା ଅସ୍ତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଶୋଳ ହାତ ଅଛି, କାଜଳ ଓ ଢାକ ଛାଡ଼ି। ରୁଦ୍ରଚଣ୍ଡା, ପ୍ରଚଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡୋଗ୍ରା, ଚଣ୍ଡନାୟିକା, ଚଣ୍ଡା, ଚଣ୍ଡବତୀ, ଚଣ୍ଡରୂପା, ଅତି ଭୟଙ୍କର ଚଣ୍ଡିକା। ନବମୀ ଦେବୀ ଭୟଙ୍କର ଓ ତୀବ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଅଗ୍ନିର ଚାୟା; ହଳଦୀ, ତୀବ୍ର, କଳା, ନୀଳ, ଧୂଆଁ ଓ ଚମକ। ଏହିଁ ରଙ୍ଗ ଧୂସର, ହଳଦୀ, ଚିହ୍ନିତ; ଚିପି, ହରିତ ମଧ୍ୟ। ନାମ 'ମହିଷ', ଆକୃତି ତଳଵାର ର ଟିପ୍, ଚୁଆଁ ମୁହଁ ଓ ମୁଠି ବନ୍ଦ। ଦଶ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, କେହି ବନ୍ଧି ପାରିବେ ନାହିଁ; ପରେ, ପାଞ୍ଚ କିମ୍ବା ପନ୍ଦର ଆଙ୍ଗୁଳ ଲମ୍ବା ତଳଵାର, କିମ୍ବା ତ୍ରିଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ବଳି କରିବା ଉଚିତ; କିମ୍ବା ଚିହ୍ନ, ଚପଲ, କିମ୍ବା ଜଳରେ ପୂଜା କରିପାରିବା। ଏହି ଅନେକ ପୂଜାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରି, ଅଷ୍ଟମୀ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ଧରି, ଏକ ମହିଷ କିମ୍ବା ଛେଉ ଦାନ କରି, ରାତି ଶେଷରେ ବଳି କରିବା ଉଚିତ।