ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତିଅନୁସାରେ ସୂର୍ୟମାସ ସତେଇ ଦିନ ହୁଏ, ଏହା ତାରାମାନଙ୍କ ଉପରେ ନୁହେଁ। ବିବାହ ଓ ଯଜ୍ଞାଦି ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ୟମାସକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠିକି ଉପବାସ ଓ ଉପବାସୀୟ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଚନ୍ଦ୍ରମାସ ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ। ଅଗ୍ନି, ଷଡ୍ରୁଷି, ବସୁ ଓ ଆନ୍ଧ୍ର ଦିନ ଯୁଗଳ ଦିନ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ରୁଦ୍ର ସହ ଯୋଗ ହେଉଥିବା, ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଦିନ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଯଦି ପ୍ରଥମ ତିଥି ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଏକାଠି ହୁଏ, ତେବେ ବଡ଼ ଫଳ ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମିଶ୍ର ଘଟଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଭ ଓ ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜିତ ପୁଣ୍ୟକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦିଏ। ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯଦି ତାଙ୍କର ଉପବାସ ଆରମ୍ଭ କରିଥିବା ବେଳେ ରଜସ୍ରାବ ଆସେ, ତେବେ ସେମାନେ ଶାରୀରିକ ଉପବାସ ବା ପୂଜା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ କରିବା ଉଚିତ୍; ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ କରିପାରିବେ। ଯଦି କ୍ରୋଧ, ଅଲସ୍ୟ ବା ଲୋଭରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ ହେଉଛି, ତେବେ ତିନି ଦିନ ଉପବାସ ରହିବା ଓ ମୁଣ୍ଡ କଟାଇବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ଶରୀର ଅସମର୍ଥ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପୁଅ ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଉପବାସ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ; ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପବାସ କରୁଥିବା ବେଳେ ଅଚେତନ ହୁଏ, ତେବେ ପାଣି ଓ ଅନ୍ୟ ଔଷଧ ଦେଇ ସହାୟତା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ନିୟମ ବିଷୟରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: "ହେ ବ୍ୟାସ, ଏବେ ମୁଁ ପ୍ରଥମ ଦିନ ଆରମ୍ଭ ଉପବାସ ବିଷୟରେ କହିବି। ଶିଖି ଉପବାସ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବୈଶ୍ୱାନରପଦକୁ ନେଇଯାଏ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ଏକଥର ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରି, ଶେଷରେ ଏକ ଭୂରା ଗାଈ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଚୈତ୍ର ମାସରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ମାଳା, ଓ ମନୋହର ଉପହାର ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ହବିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳାଷ୍ଟମୀରେ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଫୁଲ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୋହରତା ଲାଭ ହୁଏ। ଶ୍ରାବଣ କୃଷ୍ଣାତୃତୀୟାରେ ଶ୍ରୀଧରଙ୍କୁ ଧନ ଦାନ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଖାଲି ବିଛାନା ଉପରେ ପୂଜା କରି, ତାହାର ଫଳ ଦ୍ୱିଜକୁ ଦେଇ, ବିଛାନା ଦାନ କରି, 'ଶ୍ରୀଧରକୁ ନମସ୍କାର, ଶ୍ରୀଙ୍କୁ ନମନ' ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ୍। ତୃତୀୟା ତିଥିରେ ଉମା, ଶିବ ଓ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ପକା ଖାଦ୍ୟ ଓ ଦମନକ ଦେଇ ନୈବେଦ୍ୟ ଦିଆଯିବ। ଚୈତ୍ର ଆରମ୍ଭରେ ଉମା କହିଥିବା ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଫାଲ୍ଗୁନ ତୃତୀୟାରୁ ଲୁଣ ବିରତ ରହିଲେ ବିଶେଷ ଫଳ ମିଳେ। ଉପବାସ ଶେଷରେ ବିଛାନା ଓ ଦ୍ରବ୍ୟାଦି ସହିତ ଘର ଦାନ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, 'ଭବାନୀ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉ' ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ଉପବାସରେ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ରହିତ ଗୌରୀ ଲୋକରେ ବାସ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ ଲାଭ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଗୌରୀ, କାଳୀ, ଉମା, ଭଦ୍ରା, ଦୁର୍ଗା, କାନ୍ତି, ସରସ୍ୱତୀ, ମଙ୍ଗଳା, ବୈଷ୍ଣବୀ, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଶିବା, ନାରାୟଣୀ ଆଦି ଦେବୀମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଚନ୍ଦ୍ର ପଥର ତୃତୀୟାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଏହି ଦେବୀମାନଙ୍କ ଉପାସନା କଲେ ବିୟୋଗ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀ ଆରମ୍ଭରେ ଉପବାସ ଓ ବ୍ରତ ରଖି, ତିଳ ଦାନ କରି, ନିଜେ ତିଳ ଜଳ ପାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଦୁଇ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ବ୍ରତ ଶେଷ କରିଲେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ସଫଳତା ମିଳେ। ଏଠିରେ 'ଗଃ ସ୍ୱାହା' ପ୍ରଧାନ ମନ୍ତ୍ର ଓ ପ୍ରଣବ ସହିତ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ୍। ବିଭିନ୍ନ ଅଙ୍ଗ ଓ ନ୍ୟାସ ପାଇଁ ବିଶେଷ ବିଜ ମନ୍ତ୍ର ଦିଆଯାଇଛି। ଅଗ୍ନି, ଗଣ, ଗଣପତି, କୁଷ୍ମାଣ୍ଡକ, ଅମୋଘୋଲ୍କ, ଏକଦନ୍ତ, ତ୍ରିପୁରାସୁର ନାଶକ ଆଦି ଦେବତାଙ୍କୁ ତିଳ ଓ ହବିଷ୍ୟ ଦେଇ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ପଦ୍ମଦଂଷ୍ଟାଙ୍କୁ 'ସ୍ୱାହା' କହି, ଶେଷରେ ମୁଦ୍ରା ରୂପେ ଗଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନୃତ୍ୟ କରିବା ଓ ହସିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଫଳ ଲାଭ ହୁଏ। ମାର୍ଗଶୀର୍ଷ ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଗଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଲେ ଏକ ବର୍ଷ ଧରି ଜ୍ଞାନ, ଧନ, କୀର୍ତି, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ସନ୍ତାନ ଲାଭ ହୁଏ। ସୋମବାର ଚତୁର୍ଥୀରେ ଉପବାସ ଓ ଗଣପତି ପୂଜା କରି, ପାଠ, ହବିଷ୍ୟ ଓ ସ୍ମରଣ କଲେ ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଶୁକ୍ଳ ଚତୁର୍ଥୀରେ ଖଣ୍ଡ, ଲଡ୍ଡୁକ, ମୋଦକ ଦେଇ ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର ହୁଏ ଓ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ମିଳେ। ପୁଅ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଦମନକ ଦେଇ ଚତୁର୍ଥୀରେ 'ଓଁ ଗଣପତୟେ ନମଃ' କହି ଗଣଙ୍କୁ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେ କୌଣସି ମାସରେ ହବିଷ୍ୟ, ପାଠ ବା ସ୍ମରଣ କରିବେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ଓ ବିଘ୍ନ ନାଶ ହୁଏ। ଏହି ନାମମାନେ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ଗଣପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଉଚ୍ଚତମ ପଦ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଗଣପୂଜ୍ୟ, ବକ୍ରତୁଣ୍ଡ, ଏକଦନ୍ତୀ, ତ୍ରୟମ୍ବକ, ନୀଳଗ୍ରୀବ, ଲମ୍ବୋଦର, ବିକଟ, ବିଘ୍ନରାଜକ, ଧୂମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ, ଭାଲଚନ୍ଦ୍ର, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦ୍ୱାଦଶ ଗଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ବା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକାଠି ପୂଜା କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ବିଶେଷକରି ଶ୍ରାବଣ, ଆଶ୍ୱିନ, ଭାଦ୍ରପଦ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ। ଏହି ମାସମାନେ ଭିତରେ ବାସୁକି, ତକ୍ଷକ, କାଳିୟ, ମଣିଭଦ୍ର, ଏରାବତ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, କର୍କୋଟକ, ଧନଞ୍ଜୟ ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗମାନେ ଉଲ୍ଲେଖିତ। ଏମାନେ ଘୃତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାଯାଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଧନ ଦେଇଥାନ୍ତି: ଅନନ୍ତ, ବାସୁକି, ଶଂଖ, ପଦ୍ମ, କମ୍ବଳ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ନାଗମାନେ। ଏହି ନାଗମାନେ ଭାଦ୍ରପଦ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ପୂଜା କଲେ ମୋକ୍ଷ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ଲାଭ ହୁଏ। ଦ୍ୱାର ଦୁଇପାର୍ଶ୍ୱରେ ତାଙ୍କର ଚିତ୍ର ଅଙ୍କନ କରି, ଶ୍ରାବଣ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ପଞ୍ଚମୀ ତିଥିରେ ଅନନ୍ତ ଓ ମହାନାଗମାନେ ପୂଜିତ ହେବା ଉଚିତ୍; ଦୁଧ ଓ ଘୃତ ନେଇ ଭୋଗ ଦେଲେ ସମସ୍ତ ବିଷ ନାଶ ହୁଏ। ନାଗମାନେ ଅଭୟମୁଦ୍ରାରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ପଞ୍ଚମୀ ଦିନ ସାପ ଡ଼ସା ଦୂର କରେ। ଭାଦ୍ରପଦ ମାସରେ ବିଶେଷ କରି କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ସମୟରେ ଯେକୌଣସି ସ୍ନାନ, ଦାନ ଇତ୍ୟାଦି କାର୍ଯ୍ୟ ଅକ୍ଷୟ ମଣାଯାଏ। ସପ୍ତମୀ ଦିନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ୍।