ଓଁ, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟମୟ ବ୍ରତ ଓ ପୂଜା ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ପ୍ରାଚୀନ କଥା ଏପରି ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ—ଏକାଦଶୀ ଓ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ କେମିତି ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ, କେଉଁଠି କେଉଁ ଦିନ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଏହାର ଫଳ କ’ଣ, ଏହି ସମସ୍ତ ଉପାୟ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଭାବେ କଥିତ ହୋଇଛି। ଏକାଦଶୀ ଦିନରେ ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ‘ଓଁ ନମୋ ଵାସୁଦେବାୟ ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଘୃତ, ଚାଉଳ, ତିଳ ଓ ଏହାଦି ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ହରିଙ୍କ ଚରଣକୁ ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଜଙ୍ଘାକୁ ବିଲ୍ୱପତ୍ରରେ, ତୃତୀୟ ଦିନ ନାଭିକୁ ସୁଗନ୍ଧି ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରିବା ନିୟମ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ କନ୍ଧକୁ ବିଲ୍ୱ ଓ ଜବା ଫୁଲରେ, ମୁଣ୍ଡକୁ ମାଳତୀ ଫୁଲରେ ପୂଜା କରି, ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଓ ଗୋମୟ ଖାଇବା ନିୟମ ଅଛି। ଏହି ଦିନ ଗୋମୂତ୍ର, ଦହି, ଦୁଧ ଓ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ ହୁଏ। ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ ଉପବାସ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ସଦା ପାଳନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ନରକ ନାଶ ହୁଏ, ବିଷ୍ଣୁଧାମ ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ, ଏବଂ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ରାତିରେ ଥାଏ, ସେଠି ହରି ସଦା ବସିଛନ୍ତି। ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଯେଉଁଠି ଏକାଠି ହୁଏ, ସେଠି ଦାନବ ଓ ଅଶୁଭ ଶକ୍ତି ଥାଏ; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଓ ଅଶୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଦରକାର। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ପ୍ରଥମା, ଦ୍ୱିତୀୟା, ତୃତୀୟା, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ ଯଦି ପୂର୍ବ ଦିନ ସହିତ ମିଶିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟମିତ ଭାବେ ମନେ ରଖି ଉପବାସ କଲେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଜୀ କହିଲେ—ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ଓ ଏହାର କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ଏକଦିନ ଗୌରୀଦେବୀ ଭୂତେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ କଣ? ଇଶ୍ୱର କହିଲେ—ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗି ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ଇଚ୍ଛା କରି ଯେବେ ହରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେହି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ତାଙ୍କୁ ଓ କେଶବଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଅ। ଉପବାସୀ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ, ସେମାନେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ବେଳେ ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ସୁନ୍ଦରସେନ, ନିଷାଦ ଜାତିର, ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ସହ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ। ସେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀ ଶିକାର କରି ଖିଦା ଓ ତିରିବାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ ଏକ ପୋଖରୀ ପାଖରେ ଗଛ ତଳେ ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଥିଲା। ନିଜ ଶରୀର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି ଅଞ୍ଜାନରେ ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ପତ୍ର ପକାଇଲେ। ଧୁଳି ହଟାଇବାକୁ ଜଳ ଢାଲିଲେ, ଏବଂ ଅଯାନତାରେ ଏକ ତୀର ହାତରୁ ଖସିଗଲା। ଗୋଡ଼ ଗୋଡ଼ ଭୂମିକୁ ଛୁଇଁ ଲିଙ୍ଗକୁ ଧରିଲେ, ଏପରି ଭାବେ ସ୍ନାନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପୂଜା ଓ ଜାଗରଣ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ ଘରକୁ ଫେରି ଜନାନୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆ ଭୋଜନ ଖାଇଲେ। କିଛି ସମୟ ପରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲା, ଯମଦୂତ ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ନେଇଗଲେ। କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୂତମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯମଦୂତଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରି ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ, ଏବଂ ସେହି ଶ୍ୱାନ ସହିତ ପବିତ୍ର ଦୂତ ମୋର ସମୀପରେ ରହିଲେ। ଏପରି ଭାବେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ, ଜ୍ଞାନରୁ ଅଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ତେଣୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ବ୍ରତୀ ଲୋକେ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜି ଏହି ଉପବାସ ନିୟମ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାତେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ରାତି ଜାଗିବି, ପୂଜା, ଦାନ, ତପ, ହୋମ କରିବି। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ରହି, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ ଭୋଜନ କରିବି, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଗି ଆଶ୍ରୟ ଦେଖି ଶମ୍ଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବି। ସେ ସମୟରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟରେ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜିବା ଓ ‘ଓଁ ନମଃ ଶିବାୟ’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତିଳ, ଚାଉଳ, ଯବ ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ହୋମ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋମ ପରେ ଭଜନ ଓ ପୁନ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ତୃତୀୟ ପ୍ରହର ଓ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରହରରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି, ପ୍ରଭାତେ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁବା ଦରକାର। ‘ହେ ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ଏହି ବ୍ରତ କୌନସି ବାଧା ବିନା ପାଳିଛି, ମୋ ଅପରାଧ ମାନ୍ୟ କର, ତିନି ଲୋକ ନାୟକ।’ ଏହି ଦିନ ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହେଲା, ଯେତେ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଅର୍ପିତ ହେଲା, ସେ ସବୁ ତୁମ ଦୟାରେ ସଫଳ ହେଲା। ମୋତେ ଦୟା କର, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଶୁଦ୍ଧି ଲାଭ କଲି। ଏହି ଦିନ ଧ୍ୟାନୀ ଭକ୍ତମାନଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର, ଛତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ କିଛି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଦେଉଛି, ଭଗବାନ ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ। ଏପରି ଭାବେ ଖ୍ଷମା ଚାହିଁ, ବ୍ରତୀ ଲୋକେ ଏହି ବ୍ରତ ବାରୋ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା କୀର୍ତ୍ତି, ସମୃଦ୍ଧି, ସନ୍ତାନ ଓ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରି, ଶୈବ ପୁରୀ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାଦଶ ମାସରେ ଏଠି ଜାଗରଣ କରିବା ଦରକାର। ଯେଉଁ ଲୋକେ ବାରୋଜଣ ବ୍ରତୀକୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ଦୀପ ଦାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସ୍ଵର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତି କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—ମନ୍ଧାତା ରାଜା ଏକାଦଶୀ ଉପବାସ କରିଥିଲେ; ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଦୁଇ ପକ୍ଷରେ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ମିଶିଥିବା ଦିନ ଗାନ୍ଧାରୀ ଉପବାସ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଶତପୁତ୍ର ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ତେଣୁ ସେହି ଦିନ ଏଡାଇବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଏକାଠି ହେଲେ ହରିଙ୍କୁ, ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଏକାଠି ହେଲେ ଦାନବକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ; ବିଭିନ୍ନ ମତ ଥିଲେ ସନ୍ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ତେଣୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ମାନିବା ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ; ଏକାଦଶୀ ଓ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ। ବିଶେଷ କରି ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ, ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଏକାଠି ହେଲେ ସେହି ଶୁଭ ତିଥି ଉପବାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ।