ଏକ ସମୟର କଥା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳିତ କରି ଏହି ପବିତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକ ଓ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ମଧ୍ୟରେ ଯଦି ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଯାଏ, ତେବେ ମୋର ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେଉନାହିଁ—ଏପରି ଭାବନା ରଖି ଦେବତାଙ୍କୁ ସମ୍ମିଳିତ କରାଯାଉଥିଲା। ଏହି ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନକୁ ତିନିଥର ଅବଗାହନ କରି, ସୁଗନ୍ଧ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦେବାଳୟରେ ଶରୀରକୁ ସୁଗନ୍ଧ ତେଲ ଦେଇ ମସାଉନି। ଏପରେ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦ୍ୱିଜମାନେ ଭୋଜନ କରିବାକୁ ଦେଇ, ପରେ ହରି ମାସିକ ବ୍ରତୀ ନିଜର ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବେ। ଯଦି ବ୍ରତରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେହି ଅତିଶୟ କ୍ଷୀଣ ହୋଇପଡ଼ନ୍ତି, ସେ ଦୁଧ ଓ ଏପରି ଆହାର ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ, ଉଭୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ମୁଁ ଏବେ କାର୍ତ୍ତିକ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି। ଏହି ବ୍ରତରେ ନିତ୍ୟ ଅବଗାହନ କରି, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକବେଳିଆ, ରାତିରେ, ମାସପୂର୍ଣ୍ଣ ବା ଭିକ୍ଷା କରି ଉପବାସ କରି ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ଅଥବା ଦୁଧ, ଶାକ, ଫଳ ଓ ଏପରି ଆହାର ନେଇ ଉପବାସ କରି ମନ୍ଦିରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ଶ୍ରୀହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ସବୁବେଳେ ହରିଙ୍କ ବ୍ରତ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏହାପରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ଚାରିମାସ ବ୍ରତ, ତାପରେ କାର୍ତ୍ତିକର ଭୀଷ୍ମ ପଞ୍ଚକା ବ୍ରତ ଅଛି। ଏଠି ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀରେ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ଆରମ୍ଭ କରି, ତିନିଥର ଅବଗାହନ କରି, ପିତୃମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ନିବେଦନ କରିବା ଉଚିତ। ମୌନୀ ହୋଇ ଘୃତ ଓ ଗୋପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରି, ଅବଗାହନ ପରେ କପୂର ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅଙ୍ଗରେ ଲେପନ କରିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଧୂପ ଜଳାଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଜ୍ୟ ଦେଇ, ୧୦୮ ପ୍ରକାର ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ—“ଓଁ, ବାସୁଦେବାୟ ନମଃ”। ଘୃତ, ଚାଉଳ, ତିଳ ଓ ଏପରି ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସହ ହବନ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ହରିଙ୍କ ଚରଣକୁ ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଜଙ୍ଘାକୁ ବେଲପତ୍ରରେ, ତୃତୀୟ ଦିନ ନାଭିକୁ ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ କନ୍ଧ ଓ ମୁଣ୍ଡକୁ ବେଲ ଓ ଜାବା ଫୁଲରେ, ମାଲତୀ ଫୁଲରେ ଦେବତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଓ ପର୍ଯ୍ୟାୟକ୍ରମରେ ଗୋମୟ ଭକ୍ଷଣ କରିବା କଥା ଅଛି। ଏହି ଦିନ ଗୋମୂତ୍ର, ଦହି ଓ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କରି, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଉପବାସ ରହିବା ଦ୍ୱାରା ଉଭୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ସବୁ ସମୟ ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ରଖିବା ଉଚିତ; ଏହା ଅନେକ ପାପ ଓ ନରକ ନାଶ କରେ, ସଦା ବିଷ୍ଣୁଧାମ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ରାତିରେ ଅଛି, ସେଉଁଠି ହରି ସଦା ବିରାଜିତ। ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ସାଥିରେ ଥିଲେ ଦାନବ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଅଛନ୍ତି; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ, ଅଶୁଚି ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦିନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ନିୟମ ରଖିବା ଦରକାର। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ, ପ୍ରଥମ, ଦ୍ୱିତୀୟ, ତୃତୀୟ, ଚତୁର୍ଥୀ, ପଞ୍ଚମୀ, ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ ଯଦି ପୂର୍ବ ଦିନ ସହିତ ମିଶିଯାଏ, ତେବେ ଏହି ଦିନ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—“ମୁଁ ଏବେ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ଓ ତାହାର କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଗୌରୀ ଏକଦା ଭୂତେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ। ତାହାର ଉତ୍ତରରେ ଈଶ୍ୱର କହିଲେ—“ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମାସର କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗରଣ କରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ଉଭୟ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ। ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାକୁ ହରଙ୍କୁ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ କେଶବଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ; ଉପବାସୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ ସେମାନେ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖ, ଅର୍ବୁଦ ପାହାଡ଼ରେ ସୁନ୍ଦରସେନ ନାମକ ଏକ ନିଷାଦ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସହ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ। ଶିକାର ପରେ ଖାଲି ଓ ତୃଷ୍ଣାୟିତ ହୋଇ ପୋଖରୀପାଖରେ ଏକ ଉଦ୍ୟାନରେ ରାତି ଜାଗିଲେ। ସେଠାରେ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଥିଲା; ନିଜ ଦେହକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଗଛପତ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ଅଜାଣି ଲିଙ୍ଗ ଉପରେ ପଡ଼ିଲା। ଧୂଳି ଦୂର କରିବାକୁ ଜଳ ଢେଉଁଡ଼ିଲେ, ଏବଂ ଅପରାଧବଶତଃ ଏକ କଣ୍ଡା ହାତରୁ ପଡ଼ିଗଲା। ନିଜେ ଜମିନକୁ ଅଣ୍ଡାଇ, ଲିଙ୍ଗକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ଧରିଲେ; ଏପରି ଭାବେ ସ୍ନାନ, ସ୍ପର୍ଶ, ପୂଜା ଓ ଜାଗରଣ ସଫଳ ହେଲା। ପ୍ରଭାତେ ଘରକୁ ଫେରି, ସ୍ତ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ଭୋଜନ ଖାଇଲେ; କିଛି ଦିନ ପରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରି, ଯମଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧି ନେଇଯିବା ହେଲା। କିନ୍ତୁ ମୋର ଦୂତମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଯମଦୂତମାନେକୁ ପରାଜିତ କରି, ସେମାନେ ସୁନ୍ଦରସେନଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରେ ରଖିଲେ। ଏପରି ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୂଲ୍ୟ ମିଳେ, ଜ୍ଞାନରୁ ଅକ୍ଷୟ ଫଳ ମିଳେ; ତେଣୁ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନ ବ୍ରତୀ ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଦିନ ପ୍ରଭାତେ ଜାଗରଣ କରି, ଶକ୍ତିଅନୁସାରେ ପୂଜା, ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ହବନ କରିବା ଉଚିତ। ଶିବ, ଏହି ଦିନ ଉପବାସ ରହି, ପରଦିନ ଭୋଜନ କରି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଚାହିଁ, ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବି। ସେଇ ସମୟରେ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନ କରାଇ, ଚନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଧର୍ମାତ୍ମାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, “ଓଁ, ନମଃ ଶିବାୟ” ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବା ଉଚିତ। ତିଳ, ଚାଉଳ, ଯବ ଓ ଘୃତ ଦ୍ୱାରା ହବନ କରି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହବନ କରି ସଂଗୀତ ଓ ପବିତ୍ର କଥା ଶୁଣିବା ଦରକାର। ମଧ୍ୟରାତ୍ରି, ତୃତୀୟ ପ୍ରହର ଓ ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରହରରେ ମୂଳମନ୍ତ୍ର ପଠନ କରି, ପ୍ରଭାତେ କ୍ଷମା ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଉଚିତ—“ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ଅନ୍ତରାୟ ବିନା କରିଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ନାଥ, ହର, ତୁମେ ମୋତେ କ୍ଷମା କର। ଆଜି ଯେତେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ ହେଲା, ଯେତେ ଦାନ ଓ ହବନ ହେଲା, ତୁମ ଦୟାରେ ମୁଁ ସଫଳ ହେଲି। ମୋତେ ଦୟା କର, ପ୍ରଭୁ, ତୁମ ଦର୍ଶନରେ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲି।" ଏହି ବ୍ରତରେ ଧ୍ୟାନୀ, ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଭୋଜନ, ବସ୍ତ୍ର, ଛତା ଓ ଅନ୍ୟ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ।