ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ଭକ୍ତ ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଯଦି ଏହି ବ୍ରତ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଯାଏ, ତେବେ ଆପଣଙ୍କ କୃପାରେ ଏହା ସଫଳ ହେଉ।” ଏଭଳି ଭାବରେ ପୂଜା କରି, ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ତାହାର ପୂଜା ଓ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ଜଣେ ହରିଙ୍କ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ, ବ୍ରତର ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପୂଜା, ପାଠ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପବାସ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି କେହି ଚାରି ମାସ ଧରି ଦିନକୁ ଏକବାର ଖାଇ ସ୍ନାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରିଥାଏ, ସେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିର୍ମଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ମଦ୍ୟ, ମାଂସ ଓ ମଦ ବିସର୍ଜନ କରି ଏବଂ ବେଦ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଦେବଦ୍ୱିପକ୍ଷୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ, ତଥା ତେଲ ବିରତି ରଖିଲେ, କଠିନ ଉପବାସ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏକ ରାତି ଉପବାସ କଲେ ଦେବତ୍ୱ ଓ ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ମିଳେ; ତିନି ରାତି ଉପବାସ କଲେ ଏବଂ ଛଠଠ ଖାଦ୍ୟ ବିରତି ରଖିଲେ, ଶ୍ୱେତଦ୍ୱୀପକୁ ଯିବା ସୁଯୋଗ ମିଳେ। ଚନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ହରି ଲୋକ ଓ ମୁକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ; ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ବିଷ୍ଣୁଲୋକ, ପରାକ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ହରି ଲାଭ ହୁଏ। ଯେଉଁଠି କେହି କେବଳ ସକ୍ତୁ, ଯବ, ଭିକ୍ଷା, ଦୁଧ, ଦହି, ଘିଅ, ଗୋମୂତ୍ର, ଯବ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ, ଶାକ, ମୂଳ, ଫଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଖାଇଥାଏ, ରସ ତ୍ୟାଗ କରିଥାଏ, ସେ ବିଷ୍ଣୁର ସାକ୍ଷାତ୍ ସାମ୍ପ୍ରଦାୟିକ ଭାଗୀ ହୁଏ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ମାସିକ ଉପବାସ ବ୍ରତ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ବ୍ରତ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଅରଣ୍ୟବାସୀ, ତପସ୍ୱୀ କିମ୍ବା ନାରୀ ଏହି ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ କରି, ଏହି ବ୍ରତ ତିରିଶି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ। ‘ଏହି ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ତୁମ ଜାଗ୍ରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୁଁ ତିରିଶି ଦିନ ଅଳସ୍ୟ ବିନା ତୁମ ପୂଜା କରିବି। ଯଦି ଆଶ୍ୱିନ ଓ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଦ୍ୱାଦଶୀ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ, ତେବେ ମୋ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହେଉ ନାହିଁ।’ ଏହି ବ୍ରତ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ସହିତ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଦେଉଳରେ ଶରୀରକୁ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଲଗାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ତ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ପରେ ବ୍ରତୀ ନିଜ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ବ୍ରତ ଅବଳମ୍ବନ କରୁଥିବା ବେଳେ କେହି ଅଶକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେ ଦୁଧ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଜିନିଷ ଗ୍ରହଣ କରିପାରିବେ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉଭୟ ମିଳେ। ପୁନି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ କାର୍ତ୍ତିକ ମାସର ବ୍ରତ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ସ୍ନାନ କରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏକବେଳ, ରାତିରେ, ଏକ ମାସ ଧରି କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। କିମ୍ବା ଦୁଧ, ଶାକ, ଫଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ୱାରା କିମ୍ବା ଉପବାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଇଚ୍ଛିତ ଫଳ ଓ ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରିବେ। ସଦା ହରି ବ୍ରତ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ତାପରେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ, ଚତୁର୍ମାସ୍ୟ ବ୍ରତ, ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକରେ ଭୀଷ୍ମ ପଞ୍ଚକ ଆସେ। ଏହା ପରେ, ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷ ଏକାଦଶୀ ଦିନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ସ୍ନାନ କରି, ଦିନକୁ ତିନିଥର ହରି, ପିତୃ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିବେଦନ ସହିତ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ମୌନୀ ଜନେ ଘିଅ, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ଓ ଜଳ ସହିତ ପୂଜା କରି, କମ୍ପୁର ଓ ଶୁଭ ଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ଲଗାଇବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ ଧରି ଘିଅ ଲଗାଇ ଗୁଗୁଳ ଧୂପ ଦେଇବା ଉଚିତ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋଜନ ନିବେଦନ ଓ ୧୦୮ ଥର ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। “ଓଁ, ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର!”—ଏହି ଅଷ୍ଟାକ୍ଷରୀ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଘିଅ, ଚାଉଳ, ତିଳ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଦ୍ରବ୍ୟ ହୋମ କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରଥମ ଦିନ ହରିଙ୍କ ପାଦକୁ ପଦ୍ମ ଫୁଲରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ ଗୁଡ଼ାକୁ ବିଲ୍ୱ ପତ୍ରରେ, ତୃତୀୟ ଦିନ ନାଭିକୁ ଶୁଭ ଗନ୍ଧରେ ପୂଜା କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ ବିଲ୍ୱ ଓ ଜବା ଫୁଲରେ କାନ୍ଧ ଓ ମୁଣ୍ଡ ପୂଜା କରିବା, ମାଲତୀ ଫୁଲରେ ଭୂମିରେ ରଖିବା, ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ଗୋମୟ ଭୋଜନ କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ ଗୋମୂତ୍ର, ଦହି ଓ ଦୁଧ ଗ୍ରହଣ କରିବା; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ରାତିରେ ଉପବାସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରତୀ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରେ। ଏକାଦଶୀ ବ୍ରତ ଦୁଇପକ୍ଷରେ ସଦା ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ; ଏହା ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ନରକ ନାଶ କରି ବିଷ୍ଣୁଲୋକ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଏକାଦଶୀ, ଦ୍ୱାଦଶୀ ଓ ତ୍ରୟୋଦଶୀ ରାତିରେ ଏକାଠି ହୁଏ, ସେଠି ହରି ସଦା ବିରାଜିତ। ଦଶମୀ ଓ ଏକାଦଶୀ ଯେଉଁଠି ଏକାଠି ହୁଏ, ସେଠି ଦାନବ ଓ ଏହା ସଦୃଶ ରହନ୍ତି; ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଓ ଅପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁକାଳରେ ମଧ୍ୟ ନିୟମ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ଓ ପ୍ରଥମ ତିଥି ପୂର୍ବ ଦିନ ସହ ମିଶିଲେ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା ଓ ପ୍ରଥମ ତିଥି ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ। ଦ୍ୱିତୀୟ ଓ ତୃତୀୟ ତିଥି ମିଶିଲେ, ତୃତୀୟ ଚତୁର୍ଥୀ ସହ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଷଷ୍ଠୀ, ସପ୍ତମୀ ଷଷ୍ଠୀ ସହ ମିଶିଲେ ମଧ୍ୟ ଉପବାସ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, “ମୁଁ ଏବେ ଶିବରାତ୍ରି ବ୍ରତ ଓ ଏହାର କଥା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଏହି ବ୍ରତ ବିଷୟରେ ଗୌରୀ ଏକଥା ଭୂତେଶଙ୍କୁ ପଚାରିଥିଲେ। ଏହିଶ୍ୱର କହିଲେ, “ମାଘ ଓ ଫାଲ୍ଗୁନ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀ ରାତିରେ ଜାଗି ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ଇଚ୍ଛା ସହିତ ଯେଉଁଠି ହରଙ୍କୁ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଠି ଦ୍ୱାଦଶୀ ଦିନ ତାଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇବା ଉଚିତ; ଉପବାସୀ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସେମାନଙ୍କୁ ନରକରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏକ ଦୁଷ୍ଟ ରାଜା ସୁନ୍ଦରସେନ ନାମକ ଏକ ନିଷାଦ ଅର୍ବୁଦ ପର୍ବତରେ ତାଙ୍କ ଦୁଷ୍ଟ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ। ପର୍ବତରେ ଶିକାର କରି ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ଝିଅ ଛାୟାରେ ପୋଖରୀ ପାଖରେ ରାତି ଜାଗି ରହିଲେ।