ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ଜଗତର ନୀତି ଓ ଧର୍ମ ଉପରେ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଚାଲିଥିଲା। ଏଠି କହାଯାଇଥିଲା, ଯିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଭୋଜିତ ଅନ୍ନର ଅବଶିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ହୁଏ ଏବଂ ପାପ କରେନାହିଁ। ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସାଠି ଭଳି ସଂଗତି ଏବଂ ଭ୍ରମ ଛାଡ଼ି କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ହିଁ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ। ଯେଉଁ ସଭାରେ ବୃଦ୍ଧମାନ୍ୟେ ନାହାନ୍ତି, ସେଠା ସଭା ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧ ଧର୍ମ କଥା କହନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠା ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଚତୁରତା ଅଛି, ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ଉପବାସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଉତ୍ତମ। ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଶାନ୍ତ ଥାଏ, ସେଠା ଶୁଭ; ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟକୁ ସେବା କରିବାକୁ ପଡ଼େନାହିଁ, ସେଠା ଜୀବନ; ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ସହ ଉପଭୋଗ କରାଯାଉଥିବା ଧନ ହିଁ ସଂପଦ; ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଜିତି ମିଳିଥିବା ଯଶ ହିଁ ଗୌରବ। ଯିଏ ନାରୀ ମୋହରେ ମତ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଆଶା ରହିତ, ସେ ଖୁସିରେ ରହେ। ଯେଉଁ ସାଠିରେ ଭରସା ଅଛି, ସେଠା ସଂଗତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଜିତିଛି, ସେ ନିୟମିତ। ମୁକ୍ତ ହୁଏବା ଉପାଧି ମୁକ୍ତ ହେବା, ମୋତି ଓ ସୁନା ଉପରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା ଯାଏଁ ତା’କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ; ନିଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେବା ହିଁ ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ। ନଦୀ, ହୋମାଗ୍ନି, ଭାରତବଂଶ ଓ କାଳର ବୟସ୍ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ମୂଳର ଦୋଷ କମିଯାଏନାହିଁ। ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୟ ହୁଏ, କାମ ଭୋଗ ବିଚ୍ଛେଦରେ ଶେଷ, ଯୌବନ ବୃଦ୍ଧାପ୍ୟରେ ଶେଷ, ଧନ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖରେ ଶେଷ ହୁଏ। ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜରେ ଶେଷ, ବିଧି କଂଶ ଧ୍ୱନିରେ ଶେଷ, ପରିବାର ନାରୀରେ ଶେଷ। ସମସ୍ତ ଗୃହ ଅବସାନରେ ନଶ୍ଟ, ସମସ୍ତ ପର୍ବତ ଅବସାନରେ ଭଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ବିଚ୍ଛେଦରେ ଶେଷ, ଏବଂ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ। ଯଦି କେହି ପୁନଃ ଫେରିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ବହୁତ ଦୂରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜଳକୂଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ପତ୍ର ଥିବା ଗଛରୁ ଦୂରେ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠାରେ ନା ନେତା ଅଛନ୍ତି, ତାହାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅତିରିକ୍ତ ନେତା ଥିବା ନଗରରେ ବି ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠାରେ ନାରୀ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ତାହାରେ ନୁହେଁ; କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ଥାଏ, ସେଠାରେ ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍। ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ଶିଶୁବେଳେ ପିତା, ଯୁବତୀବେଳେ ପତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୁଅ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ୱାଧୀନ ହେବାର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ। ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ ଅପତ୍ୟହୀନା, ନବମ ବର୍ଷରେ ପୁନଃପୁନି ସନ୍ତାନ ମୃତ୍ୟୁ, ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ କେବଳ କନ୍ୟା ପ୍ରସବ କରୁଥିବା ଓ ଦୁଃଖଦାୟିନୀ ଭାଷା କଥା କହୁଥିବା ସ୍ତ୍ରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ନ ହେବା ଓ ଘର ପ୍ରତି ଭୟ ଦ୍ୱାରା, ଧନରେ ଅସତ୍ କାମନା ଦ୍ୱାରା ତିନି ପ୍ରକାର ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ପତିପାଖରେ ରହନ୍ତି। ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକେ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା, ପାଗଳ ହାତୀ, ପ୍ରଥମ ଛାନା ଦେଉଥିବା ଗାଈ ଓ ଜଳ ନଥିବା ବେଳେ ବାଙ୍ଗ କୁ ଦୂରରୁ ଏଡାଇବା ଉଚିତ୍। ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ସାଠି କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ, କାମନାରେ ଭସିଥିବା ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା କିମ୍ବା ଭୟ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତାରେ ଦୁଃଖିତ ପାଇଁ ସୁଖ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଭୁଖା ଲୋକ ପାଇଁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ପ୍ରାଣ ନାହିଁ। ଦରିଦ୍ର, ପରର ସେବକ, ପରସ୍ତ୍ରୀରେ ଆସକ୍ତ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଧନ ଚୋରି କରୁଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ନିଦ୍ରା କିପରି ହେବ? ଋଣ ଓ ରୋଗ ରହିତ ଲୋକ ଖୁସିରେ ଶୋଇପାରେ; ଯିଏ ପତ୍ନୀ ସହ ଏକତ୍ର ନୁହେଁ, ସେ ବାଧ୍ୟତାରେ ଭୋଜନ କରେ। ଯେବେ ଜଳ ପ୍ରଚୁର ଥାଏ, କମଳ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ; ଦାସର ମାଲିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ, ସେ ଗର୍ବିତ ହୁଏ। ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିବା କମଳ ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବରୁଣ ମିତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଉପଟାଉଥିବା କମଳ ପାଇଁ ସେମାନେ ଶୁଷ୍କ ଓ ନଶ୍ଟ କରନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ କିଏ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ; ଯେଉଁମାନେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି—ଚୁଲ, ଦାନ୍ତ, ନଖ, ଓ ଲୋକ—ସେମାନେ ଅପମାନିତ। ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା କୁଳ, ଭାଷା ଦ୍ୱାରା ଦେଶ, ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନେହ, ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ଆହାର ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ସମୁଦ୍ର ଉପରେ ବର୍ଷା ବ୍ୟର୍ଥ, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପେଟ ଲୋକ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ, ଧନୀକୁ ଦାନ ବ୍ୟର୍ଥ, ଓ ନିଚ୍ଚ ଲୋକ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ। ଏଠି ଅନ୍ତର ରେ ଥିବା ଲୋକ ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିକଟ; ଯିଏ ହୃଦୟରୁ ବିଦାୟ ନେଇଛି, ସେ ନିକଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂର। ମୁଣ୍ଡ ଝୁକି ଯିବା, କମ୍ଜୋର କଣ୍ଠ, ଅଙ୍ଗରେ ଘାମ, ଭୟ—ଏହି ସବୁ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭିକାରିର ଚିହ୍ନ। କୁବଡ଼, ପୋକା ମାରିଥିବା, ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଇଥିବା, ଶିଖର ଉପରେ ରହୁଥିବା ପାଇଁ ଭିକା ମାଗିବା ଠାରୁ ମରିଯିବା ଭଲ। ବିଶ୍ୱର ନାଥ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ବାମନ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭିକ୍ଷା ମାଗିଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଚାଉଁଠି, ନମ୍ରତା ଅବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ କ’ଣ? ଯେଉଁ ଶିଶୁଙ୍କୁ ମାତାପିତା ଶିକ୍ଷା ଦେଇନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାତା ଓ ପିତା ଶତ୍ରୁ; ସେମାନେ ସଭାରେ ଅପ୍ରଭାବୀ, ରାଜହଂସ ମଧ୍ୟରେ କୌଳି ଭଳି। ଜ୍ଞାନ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆକାର, ଏହା ଅମୂଲ୍ୟ ଧନ, ଏହାକୁ କେହି ଚୋରି କରିପାରେନାହିଁ। ଜ୍ଞାନ ଧର୍ମ ଦେଇଥାଏ, ଲୋକଙ୍କ ଦୟା ଲାଗେ, ଗୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ଶିଖନ୍ତି, ଆତ୍ମୀୟଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ, ଏହା ପରମ ଦେବତା, ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନ୍ୟ, ଓ ଅଜ୍ଞାନୀ ପଶୁ ସମାନ। ଘରରେ ରଖିଥିବା ଧନ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଦେଖି ଏବଂ ଚୋରି କରାଯାଇପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନକୁ କେହି ଚୋରି କରିପାରେନାହିଁ। ପୂର୍ବକାଳରେ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଠାରେ ଶୌନକୀୟ ନୀତିର ସାର କଥା କହିଥିଲେ; ସେଠାରେ ଶଙ୍କର ଶୁଣିଥିଲେ, ଶଙ୍କର ଠାରୁ ବ୍ୟାସ ଶୁଣିଥିଲେ, ଆମେ ବ୍ୟାସ ଠାରୁ ଶୁଣିଛୁ।