ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ଆମକୁ ଜୀବନର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ନୀତି ଶିଖାଇଥାଏ। ଏଠାରେ କହାଯାଇଛି—ଅଶକ୍ତଙ୍କର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ରାଜା, ଶିଶୁଙ୍କର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବା, ମୂର୍ଖଙ୍କର ଶକ୍ତି ଚୁପ୍ ରହିବା ଓ ଚୋରଙ୍କର ଶକ୍ତି ମିଥ୍ୟା କହିବା। ମଣିଷ ଯେତେବେଳେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥାଏ, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼ିଯାଏ ଓ ଜ୍ଞାନ ମଧୁର ଲାଗେ। ଯେଉଁଠି ମନ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ, ସେଠି ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଭଲପାଇବା ପାଏ। ଲୋଭ, ଅସାବଧାନତା ଓ ଅନୁଚିତ ବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଏହି କାରଣରୁ ଲୋଭୀ, ଅସାବଧାନ ଓ ଅନୁଚିତ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେତେବେଳେ ବିପଦ ଆସିନଥାଏ, ସେଠି ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ବିପଦ ଆସିଗଲେ, ଭୟ ଛାଡ଼ି ଦୃଢ଼ ହେବା ଦରକାର। ଅଦାଉ ଋଣ, ଅନୁଷ୍ଠିତ ଆଗ୍ନି, ଓ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରୋଗ ପୁଣିପୁଣି ବଢ଼ିଯାଏ; ଏହିପରି କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯାହା କରିଛି ତାହା ଫେରାଇଦେବା ଓ ଯେଉଁଠି ଅପକାର ହୋଇଛି, ସେଠି ଅପକାର ଫେରାଇବାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ; କୁଟିଲଙ୍କ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ମୁଖାମୁଖି କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେମିତି ସେଇ ମିତ୍ର ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମରେ ବାଧା ଦେଇଥାଏ କିନ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ଭଲ କଥା କହେ, ଏପରି ମିତ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ସେ ଶତ୍ରୁ ସମାନ। ଭଲ ଲୋକ କୁଟିଲଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଯେମିତି ପାନିରେ କାଦୁ ମିଶିଲେ ତାହା ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯେଉଁଠି ସବୁ ଭୋଜନ କରନ୍ତି, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଅଂଶ ଅଛି; ଏହିପରି ଥିବାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଦରକାର। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରିଥିବା ଲୋକ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ନିଷ୍ପାପ ହୁଏ; ଗୁପ୍ତ ମିତ୍ରତା ସତ୍ୟ, ଓ ଅଲୋଭ ଦାନ ଧର୍ମ। ଯେଉଁଠି ବୃଦ୍ଧ ନାହାନ୍ତି, ସେଠି ସଭା ନୁହେଁ; ବୃଦ୍ଧ ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ କଥା ନ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ଧର୍ମ ଯେଉଁଠି ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେ ଧର୍ମ ନୁହେଁ; ଓ ସତ୍ୟ ଯେଉଁଠି ଚାଲାକି ମିଶିଛି, ସେ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଆଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋପରି, ଅଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ସର୍ବୋପରି। ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ, ସେଠି ମଙ୍ଗଳ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟର ସେବା ନାହିଁ, ସେଠି ଜୀବନ; ଯେଉଁ ଧନ ନିଜ ଲୋକ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେ ଧନ ଟିକେ; ଯେଉଁ ଯଶ ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ଜିତିଥାଏ, ସେଠି ଯଶ। ଯିଏ ନାରୀରେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନି, ଲୋଭ ଛାଡ଼ିଛି, ସେ ଖୁସିରେ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି, ସେଠି ମିତ୍ରତା; ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି, ସେ ନିୟତିଶୀଳ। ମଣିଷ ମୋତି ଓ ସୁନାରେ ଆସକ୍ତ ନୁହେଁ, ମିତ୍ରତା ହରାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ପ୍ରଶଂସା ଯୋଗ୍ୟ; ଏବଂ ନିଜେ ନିଜ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସେଉଁଠି ସତ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା। ନଦୀ, ଅଗ୍ନି, ଭାରତ ବଂଶ ଓ କାଳର ମୂଳ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଦୋଷ ମୂଳରୁ କମେନାହିଁ। ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଶେଷ, କାମର ଶେଷ ବିଚ୍ଛେଦ, ଯୁବନର ଶେଷ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଧନର ଶେଷ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ। ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ଶେଷ, ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜରେ ଶେଷ, ଯଜ୍ଞ ଶଙ୍ଖ ଧ୍ୱନିରେ ଶେଷ, ଓ କୁଳ ଜନନୀରେ ଶେଷ। ସମସ୍ତ ଗୃହର ଶେଷ ଭଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତାର ଶେଷ ପତନ, ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗର ଶେଷ ବିଚ୍ଛେଦ, ଓ ଜୀବନର ଶେଷ ମୃତ୍ୟୁ। ଯଦି ପୁଣି ଫେରିବା ଇଚ୍ଛା ଅଛି, ତେବେ ଅତି ଦୂରକୁ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଜଳ ଧାରା କିମ୍ବା ଚମକୁଥିବା ପତ୍ର ଗଛ ପାଖରୁ ଫେରିଆସିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ନେତୃତ୍ୱ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅତିରିକ୍ତ ନେତା ଅଛନ୍ତି, ସେଠି ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ନାରୀ ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି, ସେଠି ନୁହେଁ, ବରଂ ଯେଉଁଠି ଶିଶୁ ନେତୃତ୍ୱ କରେ, ସେଠି ବସିବା ଉଚିତ୍। ବାଳ୍ୟକାଳରେ ପିତା, ଯୁବନରେ ପତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୁଅ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ନାରୀ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ଅସନ୍ତାନୀକୁ ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ, ମୃତପୁତ୍ରାକୁ ନବମ ବର୍ଷରେ, କନ୍ୟାମାତାକୁ ଏକାଦଶ ବର୍ଷରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ଓ ଅସୁମଧୁର ଭାଷିଣୀକୁ ସତ୍ୱର ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର ହେଉନଥିବା ଓ ଘର ଭୟରୁ ଧନୀ ହୋଇ ଅପଚାର କରୁଥିବା ତିନି ପ୍ରକାର ନାରୀ ଘରେ ରହନ୍ତି। ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦୂରରୁ କ୍ଲାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା, ପାଗଳ ହାତୀ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରସବ ଗାଈ ଓ ଜଳ ବିହୀନ ଭେଙ୍ଗା ରୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଦରିଦ୍ର ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କୌଣସି ମିତ୍ର କିମ୍ବା ଆତ୍ମୀୟ ନାହିଁ; ଲୋଭୀଙ୍କୁ କୌଣସି ଭୟ କିମ୍ବା ଲଜ୍ଜା ନାହିଁ; ଚିନ୍ତିତଙ୍କ ପାଇଁ ସୁଖ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ନାହିଁ; ଭୁକ୍ତଙ୍କୁ ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଉତ୍ସାହ ନାହିଁ। ଦରିଦ୍ର, ପର ଚାକରି କରୁଥିବା, ପର ନାରୀରେ ଆସକ୍ତ, କିମ୍ବା ପର ଧନ ଚୋରି କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେମିତି ନିଦ୍ରା ହେବ? ଯିଏ ଋଣ ଓ ରୋଗ ମୁକ୍ତ, ସେ ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏକତ୍ର ନୁହେଁ, ସେ ସଂକୋଚରେ ଭୋଜନ କରେ। ପାନି ପ୍ରଚୁର ଥିଲେ ପଦ୍ମ ଉଚ୍ଚ ହୁଏ; ଚାକର ମାଲିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ସେ ମଧ୍ୟ ଗର୍ବିତ ହୁଏ। ପଦ୍ମ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ବରୁଣ ତାଙ୍କର ମିତ୍ର; କିନ୍ତୁ ଉପଟା ହେଲେ ସେମାନେ ତାକୁ ଶୁଖାଇଦିଅନ୍ତି। ଏହିପରି, ସ୍ଥାନଚ୍ୟୁତ ହେଲେ ମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳରେ ପଦ୍ମକୁ ଖୁସି କରେ, କିନ୍ତୁ ଭୂମିରେ ତାକୁ ଶୁଖାଇଦିଏ। ଯିଏ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରହନ୍ତି, ସେମାନେ ସମ୍ମାନିତ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି—କେଶ, ଦାନ୍ତ, ନଖ ଓ ଲୋକ, ସେମାନେ ସମ୍ମାନ ନ ପାଆନ୍ତି। ଚରିତ୍ରରେ କୁଳ, ଭାଷାରେ ଦେଶ, ସାବଧାନତାରେ ପ୍ରେମ, ଓ ଦେହରେ ଭୋଜନ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ସମୁଦ୍ରରେ ବର୍ଷା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ପେଟରେ ଖାଇବା, ଧନୀକୁ ଦାନ, ଓ ନିଚ ଲୋକକୁ ଉପକାର—ଏସବୁ ବ୍ୟର୍ଥ। ଦୂରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଥିଲେ ସେ ନିକଟ; ହୃଦୟରୁ ବିଦାୟ ହେଲେ, ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୂର। ମୁଣ୍ଡ ଝୁକିଯିବା, କମ୍ଜୋର କଣ୍ଠ, ଅଙ୍ଗରେ ଘମ, ଓ ଭୟ—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଭିକ୍ଷାର ଚିହ୍ନ। କୁବ୍ଜ, କୀଟ ହନ୍ତା, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ, ଓ ଶିଖରରେ ବସୁଥିବା ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ଚାଲିବା ଠାରୁ ମରିଯିବା ଭଲ।