ଏକ ସମୟର କଥା, ଏହି ଜଗତରେ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପଶୁ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ପ୍ରଭେଦ ଅଛି, ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଲା। ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନୀତି ଅନୀତି ବିଚାର କରି ନହିଁ, କେବଳ ପେଟ ଭରିଲେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେ ପଶୁ ଭଳି ନୁହେଁ କି? ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତି ବୀର୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଦାନ, ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା ଧନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ, ସେ ମାଆଙ୍କର ମଳ ସମାନ। ଜେଉଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ଜ୍ଞାନ, ଶୌର୍ୟ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଅଖଣ୍ଡ ରହିଥାଏ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଅଳ୍ପ ସମୟ ଜୀବନ କଟାଏ, ଏହି ଜୀବନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସତ୍ୟ ଜୀବନ କହନ୍ତି; କାରଣ କାଉଁ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ନ ଭୋଜନ କରିଥାଏ। ଧନ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ବିନା ଜୀବନ କ’ଣ ଉପକାରର? ଭୟଭୀତ ଓ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧୁ କ’ଣ କାମର? ସିଂହ ଭଳି ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ନେଇ ବଞ୍ଚ, ନିରାଶ ହେଉନି; କାଉଁ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘଜୀବନ ହୁଏ ଓ ଭୋଗ କରେ। ଯେଉଁ ନିଜ, ଗୁରୁ, ଦାସ, ଦୁଃଖୀ କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୟା ଦେଖାଏ ନାହିଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନର କ’ଣ ଫଳ? ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ତିନି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଛାଡ଼ି ଦିନ କଟାଏ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ନୁହେଁ, କାମାର ଧମ୍ପ ଭଳି। ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ଏ ଲୋକରେ ସଫଳତା ମିଳେ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତ ସମାନ। ଭୀତୁ ଲୋକେ ସବୁବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ମୁଷା ଭଳି ଅଳ୍ପ ଧାନରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ। ମେଘ ଛାୟା, ଘାସରେ ଅଗ୍ନି, ପଥରେ ପାଣି, ବେଶ୍ୟାର ମୋହ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ସ୍ନେହ—ଏହି ଛଅଟି ଫେନା ସମାନ। ଅର୍ଥହୀନ ଉକ୍ତିରେ ଜଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ମର୍ଯ୍ୟାଦାରେ ଜୀବନ ନିହିତ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହରାଇଲେ ସୁଖ କ’ଉଁ ରହିବ? ଶକ୍ତିହୀନଙ୍କର ଶକ୍ତି ରାଜା, ଶିଶୁଙ୍କର ଶକ୍ତି କାନ୍ଦିବା, ମୂର୍ଖଙ୍କର ଶକ୍ତି ନିରବତା, ଚୋରଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅସତ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଅଧିକ ଅଧ୍ୟୟନ ହୁଏ, ସେଠି ଧୀ ଓ ଜ୍ଞାନ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଭଲ କାମରେ ମନ ଲାଗିଲେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଏ। ଲୋଭ, ଅସାବଧାନତା ଓ ଅନୁଚିତ ବିଶ୍ୱାସ—ଏ ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରେ; ଏହିମାନେ ରହିଲେ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ବିପଦ ଆସିନଥିଲେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍କଟ ବିପଦ ଆସିଲେ ଭୟ ଛାଡି ସ୍ଥିର ରହିବା ଉଚିତ। ଋଣ, ଅଗ୍ନି ଓ ରୋଗ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହିଲେ, ସେମାନେ ପୁଣି ବଢ଼ିଯିବ; ଏହିପରି କିଛି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଉପକୃତି ପ୍ରତିଦାନ ଓ ଅପକୃତିକୁ ଅପକୃତି ଦେବାରେ ଦୋଷ ନାହିଁ; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ ଚୁପଚାପ ତୁମର କାମରେ ବାଧା ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ମିଠା କଥା କହୁଛି, ସେ ବନ୍ଧୁ ନୁହେଁ, ଶତ୍ରୁ ଭଳି ଭ୍ରମ କରେ। ଦୁଷ୍ଟ ସଙ୍ଗରେ ଭଲ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଯେପରି ନିର୍ମଳ ଜଳ କାଦିରେ ଦୂଷିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜ ଯେଉଁ ଭୋଜନ କରେ, ସେ ସବୁ ଭୋଜନର ଭାଗୀ; ଏହିଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଏ ଓ ପାପ କରେ ନାହିଁ; ଗୁପ୍ତ ସ୍ନେହ ଏକ ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ଓ ଚାଳାକି ବିନା କାମ ଧର୍ମ। ଯେଉଁଠି ବୃଦ୍ଧ ନାହିଁ, ସେଠି ସଭା ନୁହେଁ; ଧର୍ମ କଥା ନ କହୁଥିବା ବୃଦ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ନୁହେଁ; ସତ୍ୟ ବିନା ଧର୍ମ ନୁହେଁ, ଓ ଚାଳାକି ମିଶିଥିବା ସତ୍ୟ, ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆଲୋକରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଙ୍ଗରେ ମୁଣ୍ଡ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଓ ବ୍ରତରେ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଯେଉଁଠି ମନ ଶାନ୍ତ, ସେଠି ମଙ୍ଗଳ; ଯେଉଁଠି ଅନ୍ୟକୁ ସେବା କରିବା ନାହିଁ, ସେଠି ଜୀବନ; ନିଜ ଲୋକେ ଉପଭୋଗ କରୁଥିବା ଧନ ଧନ; ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ବିଜୟ ଲାଭିଥିବା କୀର୍ତ୍ତି, ସେଇ କୀର୍ତ୍ତି। ଯିଏ ନାରୀ ମାଧ୍ୟମରେ ମଦିରା ଭାବେ ମୁଗ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ରହିତ, ସେଇ ସୁଖୀ; ବିଶ୍ୱାସ ଅଛି ଯେଉଁଠି, ସେଠି ବନ୍ଧୁତ୍ୱ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଥିବା ଲୋକ ସଂଯମୀ। ମୁକ୍ତା ଓ ସୁନାରେ ଆସକ୍ତି ନଥିବା, ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ହରାଇଥିବା, ଏଠି ମହିମା; ନିଜେ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ କାମ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ନଦୀର ମୂଳ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରର ମୂଳ, ଭାରତ ବଂଶର ମୂଳ, କିମ୍ବା କାଳର ବୟସ ଖୋଜିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୂଳର ଦୋଷ କମିନଥାଏ। ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ଶେଷ, ସଂଗମ ଶେଷରେ ବିୟୋଗ, ଯୁବାବସ୍ଥା ଶେଷରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା, ଧନ ଶେଷରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ। ରାଜ୍ୟ ଶ୍ରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଶାପରେ ନଶ୍ଟ, ପାପ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତେଜରେ ନଶ୍ଟ, ்ୟାଜ୍ଞ୍ୟ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନିରେ ଶେଷ, କୁଳ ସ୍ତ୍ରୀରେ ଶେଷ। ସମସ୍ତ ଗୃହ ନଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚତା ପତନରେ ଶେଷ, ସମସ୍ତ ସଂଯୋଗ ବିୟୋଗରେ ଶେଷ, ଓ ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁରେ ଶେଷ। ଯଦି ପୁନର୍ବାର ଫେରିବା ଇଚ୍ଛା ଥାଏ, ଅତି ଦୂର ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପାଣିର କୂଳ ଓ ଚମକୁଥିବା ପତ୍ର ଗଛ ଠାରୁ ଫେରିଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠି ନେତୃତ୍ୱ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅଧିକ ନେତୃତ୍ୱ ଅଛି, ସେଠି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ନାରୀ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁ ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା ଠାରେ ରହିବା ଉଚିତ। ପିତା ଶିଶୁକାଳରେ, ସ୍ୱାମୀ ଯୌବନରେ, ପୁତ୍ର ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ନାରୀ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ। ଅଷ୍ଟମ ବର୍ଷରେ ବନ୍ଧ୍ୟା ନାରୀ, ନବମରେ ପୁତ୍ର ନାଷ୍ଟ, ଏକାଦଶରେ କନ୍ୟାମାତ୍ର ପ୍ରସବ କରୁଥିବା, ଓ ତତ୍କ୍ଷଣାତ ଖରାପ କଥା କହୁଥିବା ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଲୋକ ଉପକାର ନଥିବା ଓ ଘର ଭୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଧନାଧ୍ୟ ଅସଦ୍ବ୍ୟବହାରିଣୀ ନାରୀ ଘରେ ରହିଥାଏ। ଶ୍ରାନ୍ତ ଘୋଡ଼ା, ପାଗଳ ହାତୀ, ପ୍ରଥମ ପ୍ରସବ ଗାଈ, ଓ ଜଳ ନଥିବା ବେଳେ ଭେଙ୍ଗାକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କେହି ବନ୍ଧୁ ନାହିଁ, କାମନାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ପାଇଁ ଭୟ ନାହିଁ, ଚିନ୍ତିତ ପାଇଁ ସୁଖ ଓ ନିଦ୍ରା ନାହିଁ, ଭୁକ୍କରେ ପୀଡିତ ପାଇଁ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାଣ ନାହିଁ। ଗରିବ, ଅନ୍ୟଙ୍କର ସେବକ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ଆସକ୍ତ, ପରଧନ ଚୋରି କରୁଥିବା ପାଇଁ କେମିତି ନିଦ୍ରା ଆସିବ? ଋଣ ଓ ରୋଗ ନଥିବା ସେ ଖୁସିରେ ଶୁଏ; କିନ୍ତୁ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଏକତ୍ର ନ ଥିଲେ ଭୋଜନ ମଧ୍ୟ ଅସୁବିଧାରେ ହୁଏ।