ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ଜ୍ଞାନୀ ପୁରୁଷମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ—ପଞ୍ଚଟି ପ୍ରାଣୀ, ଯଥା ମୃଗ, ହାତୀ, ପତଙ୍ଗ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ମାଛ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ତାଙ୍କର ଏକଟି ଅଭିଲାଷା ଦ୍ୱାରା ନାଶ ପାଇଛନ୍ତି; ଏହି ପଞ୍ଚ ଅଭିଲାଷାକୁ ସେବନ କରୁଥିବା ମଣିଷ କିପରି ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ହେବେ ନାହିଁ? ଏହିପରି, ଅସହିଷ୍ଣୁ, କ୍ରୂର, ଅହଂକାରୀ, ଅସୁଚିତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିବା, କିମ୍ବା ନିଜେଇ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଏହି ପଞ୍ଚଜଣ, ବ୍ରହ୍ସ୍ପତି ସମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ମଣିଷଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଆୟୁ, କର୍ମ, ଧନ, ଶିକ୍ଷା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୋଇଯାଏ। ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା, ଜଳ ଅତିକ୍ରମ କରିବା, ଗାଈ ଚରାଇବା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ପତିତଙ୍କୁ ଉଠାଇବା—ଏହି ପଞ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୁଶଳତା ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ। ମେଘର ଛାୟା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ସ୍ନେହ, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସମ୍ପର୍କ, ଯୌବନ ଓ ଧନ—ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଜଗତରେ ଜୀବନ, ଧନ ଓ ଯୌବନ ଅସ୍ଥିର; ପୁଅ, ଜଣାଣୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର; କେବଳ ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ସୁଖ୍ୟାତି ହିଁ ଥିର। ମଣିଷର ଶତବର୍ଷ ଆୟୁ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ୍; ତାର ଅର୍ଦ୍ଧ ରାତିରେ ଚାଲିଯାଏ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ କ୍ଲାନ୍ତିରେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହିପରି ଏହା ନିର୍ଫଳ। ମଣିଷର ଶତବର୍ଷ ଆୟୁର ଅର୍ଦ୍ଧ ରାତିରେ ହରାଯାଏ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶର ଅଧିକାଂଶ ଶିଶୁବୟସରେ, କିଛି ପ୍ରିୟଜନ ବିୟୋଗ, ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ସେବାରେ ଚାଲିଯାଏ; ଯେଉଁ ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ଜଳର ତରଙ୍ଗ ସମ ଅସ୍ଥିର—ଏପରି ଆୟୁ ଉପରେ ଅଭିମାନ କଣ? ଦିନ ଓ ରାତିରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନିଜ ରୂପରେ ବିଶ୍ୱରେ ଘୁରୁଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁ, ସର୍ପ ଯେପରି ବାୟୁକୁ ଗିଲେ, ସେପରି ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଗିଲେ। ଯେଉଁମାନେ ଚାଲିବେ କିମ୍ବା ଦଣ୍ଡାଇ ରହିବେ, ଜାଗିବେ କିମ୍ବା ଶୁଅନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ପଶୁ ସମାନ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ଧର୍ମାଧର୍ମ ବିଚାର କରିନାହିଁ, କେବଳ ପେଟ ଭରିଲେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ପଶୁଠାରୁ କଣ ଭିନ୍ନ? ଯେଉଁ ମଣିଷର କୀର୍ତ୍ତି ବୀର୍ୟ, ତପ, ଦାନ, ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା ଧନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହଁଅ, ସେ ମାତାଙ୍କର ମଳ ସମାନ। ଯେଉଁ ସମୟ ମଣିଷ ଅଭିଜ୍ଞାନ, ଶୌର୍ୟ ଓ ମାନରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ବୃଦ୍ଧଜନମାନେ ଜୀବନ ବୋଲି କହନ୍ତି; କାକ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ। ଧନ କିମ୍ବା ମାନ ନଥିଲେ ଜୀବନର କଣ ଉପକାର? ଭୟଭୀତ ଓ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧୁର ଉପକାର କଣ? ସିଂହ ସମ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ବଞ୍ଚ, ନିରାଶ ହେଉନାହିଁ; କାକ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ। ଯେଉଁମାନେ ନିଜ, ଗୁରୁ, ଦାସ, ଦରିଦ୍ର କିମ୍ବା ବନ୍ଧୁଙ୍କ କାମରେ କୌଣସି କରୁଣା ଦେଖାନ୍ତିନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କର ଜନ୍ମର ଫଳ କଣ? କାକ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ଜୀବନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରେ। ଯେଉଁ ଦିନ ମଣିଷ ତ୍ରିବର୍ଗ (ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ) ବିନା କଟେ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ନୁହଁଅ, କମ୍ଭାର ଧୋକା ସମାନ। ସ୍ୱାଧୀନତାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ହିଁ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ; ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା କରି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ହୋଇ ମୃତ ସମାନ। ଭୀରୁମାନେ ମୂଷିକା ପାଖରେ ଦାନା ମିଳିଲେ ଯେପରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଅଳ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ମେଘର ଛାୟା, ଘାସରେ ଅଗ୍ନି, ରାସ୍ତାପାଖରେ ପାଣି, ବେଶ୍ୟାର ରତି, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ସ୍ନେହ—ଏହି ଛଅଟି ଫେନା ସମାନ ଅସ୍ଥିର। ଅର୍ଥହୀନ କଥାରେ ବିଶ୍ୱ ଖୁସି ହୁଏନାହିଁ; ଜୀବନର ମୂଳ ହେଉଛି ମାନ; ମାନ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ ସୁଖ କିପରି ହେବ? ଶକ୍ତିହୀନଙ୍କର ଶକ୍ତି ହେଉଛି ରାଜା; ଶିଶୁଙ୍କର ଶକ୍ତି କାନ୍ଦିବା; ମୂର୍ଖଙ୍କର ଶକ୍ତି ନିରବତା; ଚୋରଙ୍କର ଶକ୍ତି ମିଥ୍ୟା। ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷ ଅଧିକ ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ବଢ଼େ, ଜ୍ଞାନ ମଧୁର ଲାଗେ। ଯେଉଁଯେଉଁ ମଣିଷ ଭଲକୁ ମନ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କର ପ୍ରିୟ ହୁଅନ୍ତି। ତିନିଟି କଥା ମଣିଷକୁ ନାଶ କରେ—ଲୋଭ, ଅସାବଧାନତା ଓ ଅଯୋଗ୍ୟ ବିଶ୍ୱାସ; ଏହିପରି, ଲୋଭୀ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଅ, ଅସାବଧାନ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଅ, ଅଯଥା ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଅ। ବିପଦ ଆସିନଥିଲେ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ବିପଦ ଆସିଗଲେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ଭୟ ବିନା ଥିବା ଉଚିତ୍। ଅବଶିଷ୍ଟ ଋଣ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଗ୍ନି ଓ ଅସମାପ୍ତ ରୋଗ—ଏହି ତିନିଟି ପୁନଃପୁନଃ ବଢ଼ିଯାଏ; ତେଣୁ କୌଣସି କାମ ଅଧୂରା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହଁଅ। ଯାହା କରାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରତିଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍; ଅପକାର ପାଇଁ ଅପକାର ଦେବା ମଧ୍ୟ ଦୋଷ ନୁହଁଅ; ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କ ଯୋଗ୍ୟ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ବନ୍ଧୁ ଗୁପ୍ତରେ ତୁମର କାମରେ ବାଧା ଦିଏ, କିନ୍ତୁ ସାମ୍ନାରେ ମିଷ୍ଟି କଥା କହେ, ସେମାନେ ଖଟା ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ ରୂପୀ ବନ୍ଧୁ। ସଦ୍ପୁରୁଷ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସଂଗରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ଯେପରି ପ୍ରସ୍ନ୍ନ ଜଳ କାଦିରେ ମଲିନ ହୁଏ। ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି; ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ୟମରେ ସମ୍ମାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରିଥିବା ମଣିଷ ଜ୍ଞାନୀ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପାପ କରନ୍ତିନାହିଁ; ଯେ ମିତ୍ରତା ଗୁପ୍ତରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଇ ସତ୍ୟ ମିତ୍ରତା; ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ଚାଲାକି ବିନା କରାଯାଏ, ସେଇ ଧର୍ମ। ଯେଉଁଠାରେ ବୃଦ୍ଧ ନାହିଁ, ସେଠି ସଭା ନୁହଁଅ; ଯେଉଁ ବୃଦ୍ଧ ଧର୍ମ କଥା ନ କହନ୍ତି, ସେମାନେ ବୃଦ୍ଧ ନୁହଁଅ; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ନାହିଁ, ସେଠି ଧର୍ମ ନୁହଁଅ; ଯେଉଁଠାରେ ଚାଲାକି ମିଶିଥାଏ, ସେଠି ସତ୍ୟ ନୁହଁଅ। ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋପରି; ଆଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ମୁଣ୍ଡ ସର୍ବୋପରି; ବ୍ରତମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।