ସୃଷ୍ଟିର ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ମଣିଷମାନେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକୃତିର ହୋଇଥାନ୍ତି। ସବୁଠୁ ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ସବୁବେଳେ ବିବାଦ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ମଧ୍ୟମ ଲୋକମାନେ ସମ୍ମତି ଖୋଜନ୍ତି, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସମ୍ମାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କାରଣ, ସମ୍ମାନ ହେଉଛି ମହାନମାନେଙ୍କର ସଂପଦ। ସମ୍ମାନ ଏକ ପ୍ରକୃତ ଧନର ମୂଳ; ଯଦି ସମ୍ମାନ ଅଛି, ତେବେ ଧନର କଣ ଦରକାର? ଯେଉଁଠାରେ ସମ୍ମାନ ଓ ଗର୍ବ ହରାଇଯାଇଛି, ସେଠାରେ ଧନ କିମ୍ବା ଜୀବନର କଣ ଅର୍ଥ ରହିଯାଏ? ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ମଧ୍ୟମ ଲୋକମାନେ ଧନ ଓ ସମ୍ମାନ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ କେବଳ ସମ୍ମାନରେ ମନ ଦିଅନ୍ତି; କାରଣ, ସମ୍ମାନ ହେଉଛି ମହାନମାନେଙ୍କର ଧନ। ଏହିପରି, ଅଟବିରେ ବାଘ କେବେ ଆଉ କାହାପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଏନି, କେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ଦେଇଥିବା ମାଂସ ଖାଏନି, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କର ମାଂସ ଦେଖି ଲୋଭ କରେନି; ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ, ଯଦିଓ ଧନ ନାହିଁ, କେବେ ନିଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତିନି। ଅଟବିରେ ବାଘ ପାଇଁ କେବେ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହୁଏନି; ସେ ନିଜ ପ୍ରାକୃତିକ ଶକ୍ତିରେ ପଶୁମାନଙ୍କ ରାଜା ହୋଇଯାଏ। ଅସାବଧାନ ବ୍ୟାପାରୀ, ନାଇ, ଅହଂକାରୀ ଭିକ୍ଷୁକ, ଧନହୀନ କାମୀ, ସୁନ୍ଦରୀ ନାରୀ ଓ ଅପ୍ରିୟ କଥା କହୁଥିବା ଲୋକ—ଏମାନେ କେବେ ନିଜ ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତିନି। ଏକ ଦାନଶୀଳ କିନ୍ତୁ ଧନହୀନ ଲୋକ, ଧନଶାଳୀ କିନ୍ତୁ କଞ୍ଚନ୍ଦାନ, ଅନାଗ୍ୟକାରୀ ପୁଅ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସେବା ଓ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ବେଳେ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମଣିଷ ପାଇଁ ଅପକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟ। ପ୍ରିୟଜନରୁ ବିଚ୍ଛେଦ, ନିଜ ଲୋକମାନଙ୍କଠାରୁ ଅପମାନ, ଅବଶିଷ୍ଟ ଋଣ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ସେବା ଓ ଦାରିଦ୍ର୍ୟରେ ବନ୍ଧୁମାନେ ଛାଡ଼ିଯିବା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅଗ୍ନି ବିନା ଭୟଙ୍କର ଦହନ ଦେଇଥାଏ। ହଜାର ଚିନ୍ତା ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଟି ରେଜର ଧାର ଭଳି ଦୁଃଖ ଦିଏ: ନିମ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଅପମାନ, ଭୋକ, ଅନାସକ୍ତ ଜନନୀ, ଓ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ଅବରୋଧ। ଏକ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ପୁଅ, ଧନ, ଶିକ୍ଷା, ସୁସ୍ଥ ଦେହ, ଉତ୍ତମ ସଙ୍ଗତି, ଓ ଆଜ୍ଞାକାରୀ ପତ୍ନୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାର ମୂଳ। ହରିଣ, ହାତୀ, ପତଙ୍ଗ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ମାଛ; ଏମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣ ଏକ ଏକ ଦୁର୍ବଳତା ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି; ତେଣୁ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦୁର୍ବଳତାର ସେବା କରୁଥିବା ମଣିଷ କିପରି ଅନ୍ତର୍ଭୂତ ହେବ ନାହିଁ? ଅଧୈର୍ୟ, କଠୋରତା, ଅହଂକାର, ଅଭଦ୍ର ଭୂଷା, ଓ ନିଜେ ଆମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ବୃହସ୍ପତି ସମାନ ଲୋକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ସମ୍ମାନ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଆୟୁ, କାର୍ମ, ଧନ, ଶିକ୍ଷା, ଓ ମୃତ୍ୟୁ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଜନ୍ମ ସମୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହୁଏ। ପାହାଡ଼ ଚଢ଼ିବା, ପାଣି ଟପାଇବା, ଗାଈ ଚରାଇବା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନିଗ୍ରହ ଓ ଅପତିତଙ୍କ ଉଦ୍ଧାର—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ଉତ୍ତମ ମନାଯାଏ। ମେଘର ଛାୟା, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ମମତା, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସଙ୍ଗ, ଯୌବନ ଓ ଧନ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଜଗତର ଜୀବନ, ଧନ, ଯୌବନ, ପୁଅ, ପତ୍ନୀ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ—ସମସ୍ତେ ଅସ୍ଥିର; କେବଳ ଧର୍ମ, କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଶୁଭନାମ ଅବିଚଳିତ। ଶତବର୍ଷ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କମ୍; ରାତି ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ନେଇଯାଏ, ଶେଷ ଅଂଶ ରୋଗ, ଦୁଃଖ, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଓ କ୍ଳାନ୍ତିରେ ହରାଯାଏ—ଏପରି ଜୀବନ ଅର୍ଥହୀନ। ମଣିଷର ଆୟୁ ଶତବର୍ଷ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ଅର୍ଦ୍ଧ ରାତିରେ ହରାଯାଏ; ଅବଶିଷ୍ଟ ଅଂଶର ଅଧିକାଂଶ ଶିଶୁବୟସରେ, କେତେକ ପ୍ରିୟଜନ ବିୟୋଗ, ଦୁଃଖ, ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ରାଜସେବାରେ ହରାଯାଏ; ଯାହା ଅଛି, ସେଉଁଟି ପାଣିର ତରଙ୍ଗଭଳି ଅସ୍ଥିର—ଏପରି ଜୀବନରେ ଅହଂକାର କେଉଁଠୁ? ଦିନ ଓ ରାତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ନିଜ ରୂପରେ ଏହି ଜଗତରେ ଘୁରୁଛି; ମୃତ୍ୟୁ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ଏଭଳି ଗିଲିଯାଏ, ଯେପରି ସାପ ହଳାକୁ ଗିଲିଯାଏ। ଯେଉଁଠି ମଣିଷ ଚାଲୁଛି କିମ୍ବା ଦଁଡାଇଛି, ଜାଗିଛି କିମ୍ବା ସୁଏଛି, ଯଦି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ କାମ କରୁନାହିଁ, ତେବେ ସେଉଁଟି ପଶୁ ଭଳି। ଏହିପରି, ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର ଉଚିତ ଅନୁଚିତ ବିଚାର କରୁନାହିଁ, କେବଳ ଉଦର ପୂରଣରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେ ପଶୁ ଓ ମଣିଷ ମଧ୍ୟରେ କଣ ତଫାତ? ଯେଉଁ ମଣିଷର କୀର୍ତ୍ତି ଶୌର୍ୟ, ତପ, ଦାନ, ଶିକ୍ଷା କିମ୍ବା ଧନରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ, ସେ ତାଙ୍କର ମାଆର ପ୍ରସବ ମଳ ଭଳି। ଯେଉଁ ସମୟ ମଣିଷ ଜ୍ଞାନ, ଶୌର୍ୟ ଓ ସମ୍ମାନରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଇ ସମୟକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରକୃତ ଜୀବନ କୁହନ୍ତି; କାରଣ କାଉଁ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ଜୀବନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଖାଏ। ଧନ କିମ୍ବା ସମ୍ମାନ ବିନା ଜୀବନର କଣ ଉପକାର? ଭୟଭିତ ଓ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ବନ୍ଧୁର କଣ ଦରକାର? ବାଘ ଭଳି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପରେ ବଞ୍ଚ, ନିରାଶ ହେଉନାହିଁ; କାଉଁ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ଜୀବନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଖାଏ। ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ, ଗୁରୁ, ଦାସ, ଦୁଃଖୀ ଓ ବନ୍ଧୁଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟରେ କୌଣସି କୃପା ଦେଖାଏନି, ସେ ମଣିଷ ଭିତରେ ତାଙ୍କର ଜୀବନର କଣ ଫଳ? କାଉଁ ମଧ୍ୟ ଦୀର୍ଘକାଳ ଜୀବନ ଓ ନୈବେଦ୍ୟ ଖାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ତିନୋଟି ପୁରୁଷାର୍ଥ ଛାଡ଼ି ଦିନ କାଟେ, ସେ ଶ୍ୱାସ ନେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚୁନାହିଁ, କମ୍ଭାର ଧୌଁକାର ଭଳି। ସ୍ୱାଧୀନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରି କେବେ ନୁହେଁ; ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୃତକ ସମାନ। ଭୟଭୀତମାନେ ସବୁବେଳେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ରହନ୍ତି, ମୁଷା ଭଳି ଅଲ୍ପ ଧାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ; ତଥାପି ସେମାନେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ରହି, ଅଲ୍ପରେ ମଧ୍ୟ ଖୁସି ପାଆନ୍ତି। ମେଘର ଛାୟା, ଘାସରେ ଅଗ୍ନି, ରାସ୍ତାପାଖରେ ପାଣି, ବେଶ୍ୟାର କାମ, ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ମମତା—ଏହି ଛଅଟି ଫେନ ଭଳି ଅସ୍ଥିର। ଅର୍ଥହୀନ କଥାରେ ଜଗତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏନି; ଜୀବନ ସମ୍ମାନରେ ନିର୍ଭର; ସମ୍ମାନ ହରାଇଗଲେ, ସୁଖ କିପରି ମିଳିବ? ନିର୍ବଳଙ୍କ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ରାଜା, ଶିଶୁର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର କାନ୍ଦିବା, ମୂର୍ଖଙ୍କ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ଚୁପ୍ପି, ଚୋରଙ୍କ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କର ମିଥ୍ୟା କଥା।