ଏହି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଦେଶରେ କୁହାଯାଏ—ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ଅଛି, ସେଠାରେ ଭୟ ଅଛି; ଆସକ୍ତି ହେଉଛି ଦୁଃଖର ପାତ୍ର। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ମୂଳ ଏହି ଆସକ୍ତି, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ଏହି ଦେହ ହେଉଛି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର ନିବାସ; ଜନ୍ମ ସହିତ ଜୀବନ ଓ ଦେହ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେଉଁ ସବୁ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଅଛି; ଯେଉଁଠି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଅଛି, ସେଠି ସୁଖ ଅଛି—ଏହି ଭେଦ ବୁଝିବାକୁ କୁହାଯାଏ। ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ; ଏହି ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ରବାତ ଭଳି ଘୂରେ। ଯାହା ଚାଲିଗଲା, ସେହି ପୁରୁଣା; ଯଦି ରହିଲା, ତାହା ଦୂରରେ। ଏହିଥିରେ ଅତିତର ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବରଂ ବର୍ତ୍ତମାନରେ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ୍। ଏବେ ସୂତ ମହାମୁନି କୁହନ୍ତି—କେହି କାହାର ବନ୍ଧୁ ନୁହେଁ, କେହି କାହାର ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ; ବନ୍ଧୁତ୍ୱ ଓ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ କାରଣ ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ। 'ବନ୍ଧୁ' ଏହି ଦୁଇ ଅକ୍ଷରର ଶବ୍ଦ କିଏ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯାହା ଶୋକ ଓ ଭୟର ଅଶ୍ରୟ, ପ୍ରେମ ଓ ବିଶ୍ୱାସର ପାତ୍ର, ଏବଂ ମାଣିକ୍ୟର ଗର୍ବ ଦିଏ? ଏହି 'ହରି' ଦୁଇ ଅକ୍ଷର ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସୁରକ୍ଷା ମିଳେ। ମା, ଭାଇ, ପତ୍ନୀ, ପୁଅ—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ବିଶ୍ୱାସ ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେତେକି ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ବନ୍ଧୁ ଦେଇପାରେ। ଯଦି କେହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ନେହ ଚାହେ, ସେ ତିନିଟି ଦୋଷ—ଜୁଆ, ଧନ ଧାର ଦେବା, ଓ ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀକୁ ଗୁପ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବା—ଏହାଁରୁ ଦୂରେ ରହିବା ଉଚିତ୍। ମା, ବୋନ, କିମ୍ବା ଝିଅ ସହିତ ଏକାକି ବସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ବଳଶାଳୀ ଥିବାରୁ ଜ୍ଞାନୀକୁ ମଧ୍ୟ ପଥଭ୍ରଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି। ନିଜ ଘରର ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି କୌଣସି ବିପରୀତ ଆକଂକ୍ଷା ନାହିଁ; ଯେପରି ଉପାୟ, ସେପରି ଫଳ ମିଳେ। ଏକ ଅନୁରାଗହୀନ ନାରୀର ମନ କେହି ବୁଝିପାରିବେ ନାହିଁ, ଯେପରି ଯୁଗର ବାତାସ, ଘୋଡ଼ା, କିମ୍ବା ସମୁଦ୍ର ଚଳାଚଳ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏ। କୌଣସି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, କୌଣସି ଏକାକି ଅବସ୍ଥା, କୌଣସି ଅନୁରୋଧକାରୀ ନାଥିଲେ; ଏହିପରି ଶୌଚ ନାରୀମାନେ ନିଜ ଚରିତ୍ର ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଏକ ନାରୀ ଯଦି ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଭକ୍ତ, ସେ ସେଠି ସେବାରେ ଆନନ୍ଦ ମାନେ, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ନାରୀ ନ ପାଇଲେ ଏହା ଦୋଷ ମନାଯାଏ ନାହିଁ। ମା ଯଦି କୌଣସି ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ପୁଅମାନେ, ବିଶେଷକରି ଶିଳ୍ପୀ, ଏହାକୁ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର ଶୟନ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା, ଅନ୍ୟଥା ହସିବା, କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା ଦୁଃଖ, ଦେହ ବେଚିବା, ଅଶ୍ଳୀଳଙ୍କ ନଖରେ ଗଳା ଛିଡ଼ା, ଅନେକ ଗହଣା ପିନ୍ଧିବା—ଏହି ସବୁ ବେଶ୍ୟାଙ୍କ ଦାମ ବୋଲି ଲୋକେ ମାନନ୍ତି। ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ନାରୀ, ମୂଢ଼, ସର୍ପ, ରାଜସଭା—ଏହି ଛଅଟି ଅନ୍ୟମାନେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ତୁରନ୍ତ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ କରିପାରନ୍ତି। ଏକ ଶିକ୍ଷିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେଲେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଏକ ରାଜା ନୀତିରେ ପାରଦର୍ଶୀ ହେଲେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଏକ ଯୁବତୀ ସୁନ୍ଦରୀ ଓ ନୀତିବାନ୍ ହେଲେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? କିନ୍ତୁ ଗରିବ ମଣିଷ କେବେ ଅପରାଧ କରେନାହିଁ, ଏହା ଦୁର୍ଲଭ। ନିଜ ଦୋଷ କାହାକୁ ଦେଖାଉ ନାହିଁ, ଅନ୍ୟର ଶିକ୍ଷାର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଉ ନାହିଁ; କଛୁଆ ପରି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଲୁଚାଇ ରଖ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖ। ଯଦି ନାରୀମାନେ ପାତାଳ ଅଥବା ଉଚ୍ଚ ଦେବାଲୟ ଭିତରେ ରହିଥିବାରୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କରିପାରିବେ? ଯିଏ ଚତୁର, ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ, ଏବଂ ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ, ସେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁ ଠାରୁ ବେଶି କଷ୍ଟ ଦିଏ। ସେଇ ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ଶିଶୁଙ୍କୁ ମିଠା ଦେଇ ଖୁସି କରେ, ଛାତ୍ରକୁ ଶିକ୍ଷା ଦେଇ, ନାରୀକୁ ଧନ ଦେଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା କରି, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସଦାଚାର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ଯିଏ ଠକିବା ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧୁ, ଅପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରି ସମୃଦ୍ଧି, ସହଜରେ ଜ୍ଞାନ, କିମ୍ବା ଜୋର ଦେଇ ନାରୀ ପାଇବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ। ଏକ ମୂର୍ଖ ଫଳ ପାଇଁ ଗଛ କାଟିଦେଲେ, ସେ କେବଳ ଫଳହୀନତା ପାଇବ ଓ ଦୋଷ ଭୋଗିବ। ଧନୀ ତ୍ୟାଗୀ, ଦୂର ଦେଶର ଶ୍ରମିକ, ମଦପାନୀ, ଓ ପତିବ୍ରତା ନାରୀ—ଏମାନେ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ଅବିଶ୍ୱାସଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବନ୍ଧୁକୁ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; କାରଣ, ବନ୍ଧୁ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହେଲେ ସମସ୍ତ ଗୁପ୍ତ ତଥ୍ୟ ଖୋଲିଦେଇପାରେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବିଶ୍ୱାସ ଓ ମଙ୍ଗଳ କାମନା କରିବା, ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଲୁଚାଇ ରଖିବା—ଏହି ହେଉଛି ଧର୍ମିକ ଲକ୍ଷଣ। ଯେଉଁ କାମ କରାଯାଏ, ସେଠି କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ୍। ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ, ନୂତନ ମଦ, ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ତିନି ପ୍ରକାର ମୂଳ, ରାତିରେ ଦହି, ଦିନେ ଶୟନ—ଏହି ସବୁକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଡ଼ିବା ଉଚିତ୍। ଗରିବଙ୍କ ପାଇଁ ସଭା, ବୃଦ୍ଧଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁବତୀ, ତୃଣରୁ ଶିଖିତ ଜ୍ଞାନ, ଅଜୀର୍ଣ୍ଣରେ ଖାଦ୍ୟ—ଏହି ସବୁ ବିଷ ସମାନ। ଯେଉଁଠି ଗଳା ଶୁଖିନାହିଁ, ସେଠି ଗୀତ ଭଲ ଲାଗେ; ନିମ୍ନକୁ ଉଚ୍ଚ ଆସନ, ଗରିବକୁ ଦାନ, ପୃଥିବୀକୁ ଯୁବତୀ—ଏହି ସବୁ ଭଲ ଲାଗେ। ବେଶି ପାନୀୟ, କଠିନ ଖାଦ୍ୟ, ଶରୀର ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭାବ, ପ୍ରାକୃତିକ ଆବଶ୍ୟକତା ଦମନ, ଦିନେ ଶୟନ, ରାତିରେ ଜାଗ୍ରଣ—ଏହି ଛଅ ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ହୁଏ। ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅତିରିକ୍ତ କାମ, ଶ୍ମଶାନର ଧୂଆଁ, ଅଗ୍ନି ଉପରେ ହାତ ଗରମ କରିବା, ରଜସ୍ୱଳା ନାରୀକୁ ଦେଖିବା, ଏବଂ ଏହି ସବୁ ଏକାଠି—ଏହା ଦୀର୍ଘାୟୁ ହ୍ରାସ କରେ। ଶୁଷ୍କ ମାଂସ, ବୃଦ୍ଧା ନାରୀ, ପ୍ରଭାତ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତାଜା ଦହି, ପ୍ରଭାତରେ କାମ, ଶୟନ—ଏହି ଛଅ ତୁରନ୍ତ ଜୀବନ ନେଇଯାଏ। ତାଜା ଘିଅ, ଅଙ୍ଗୁର, ଯୁବତୀ, ଦୁଧ ଭିତ୍ତିକ ଖାଦ୍ୟ, ଗରମ ପାଣି, ବୃକ୍ଷର ଛାୟା—ଏହି ଛଅ ମଧ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ଜୀବନ ନେଇଯାଏ।