ଏକ ଦିନ, ଏକ ଗୁରୁ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟଙ୍କୁ ଜୀବନର ଗୁପ୍ତ ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଭାବରେ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ପୁତ୍ର, ଯେଉଁ ଲୋକର ମୃତ୍ୟୁର ସମୟ ଆସିନାହିଁ, ଶତ ଶତ ବାଣ ଦେହକୁ ବେଧି ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମରେନାହିଁ; ଯେଉଁ ଲୋକର ସମୟ ଆସିଗଲା, ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଘାସର ଚୁଇଁ ଛୁଇଁ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜୀବନ ଛାଡିଦେଇଥାଏ। ଜୀବନରେ ମଣିଷ ସେତିକି ଲାଭ କରିଥାଏ, ଯେତିକି ତାଙ୍କୁ ଲାଭ ହେବା ଲିଖାଯାଇଛି; ସେ ତାଙ୍କୁ ଯିବା ଦିଗକୁ ଯିଯାନ୍ତି, ଯେଉଁ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ତାଙ୍କ ଭାଗ୍ୟରେ ଅଛି, ସେଉଁ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଥିବା ଦିନରେ, ମଣିଷ ତାଙ୍କୁ ଯାଉଥିବା ଦିନରେ, ତାଙ୍କୁ ଦେଉଁ କଥା ମିଳିଥାଏ, ତେଣୁ ଦୁଃଖ କରିବାର କି ଅବଶ୍ୟକତା? ଫୁଲ ଓ ଫଳ ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଏକାଏକି ଫୁଟିଯାନ୍ତି, ଏହିପରି ବିତିତ କର୍ମ ତାଙ୍କର ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଜନ୍ମ, କୁଳ, ଶିକ୍ଷା, ଗୁଣ, ପୂତ୍ରତ୍ୱ—ଏହି କିଛି ନୁହେଁ; ଗତଜନ୍ମର ତପସ୍ୟାର ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଗଛର ଫଳ ଭଳି। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲିଖାଯାଇଛି, ସେଉଁଠାରେ ହତ୍ୟାକାରୀ ଆସିପାରେ; ଯେଉଁଠାରେ ଧନ ଲିଖାଯାଇଛି, ସେଉଁଠାରେ ଧନ ଆସିପାରେ—ସବୁ କର୍ମର ଦେଖାଶୁଣା। ପୂର୍ବକର୍ମ ଏମିତି ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ହଜାର ଗାଏ ମଧ୍ୟରେ ବଛିଆ ତାଙ୍କର ମା ଖୋଜିପାରେ। ଏହିପରି, ପୂର୍ବକର୍ମ ଦେହଧାରୀକୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ଏହି ଭୁଲ ଭାବରେ ଦୁଃଖ କରିବା କି ଦରକାର? ତୁମେ ତୁମେ ଲାଭ କରିଥିବା ସୁଖ ଉପଭୋଗ କର। ଯେପରି ପୂର୍ବକର୍ମ ଭଲ କି ମନ୍ଦ, ପରଜନ୍ମରେ ଦେହଧାରୀ ତାହାକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ। ଏକ ମନ୍ଦ ଲୋକ ଅନ୍ୟର ଦୋଷ କୁ ଚିହ୍ନିଥାଏ, ଏଉଁ ତିଳ ଭଳି ଛୋଟ ଦୋଷ; କିନ୍ତୁ ନିଜର ଦୋଷ କୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ, ଏଉଁ ବିଲ୍ବ ଫଳ ଭଳି ବଡ଼ ଦୋଷ ହେଲେ ମଧ୍ୟ। ଯେଉଁ ଲୋକ ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆସକ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ, ସେଉଁଠାରେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ସୁଖ ତାଉଁଠି ଅଛି ଯେଉଁଠି ସନ୍ତୋଷ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି, ସେଉଁଠି ଭୟ; ଆସକ୍ତି ଦୁଃଖର ପାତ୍ର। ଦୁଃଖର ମୂଳ ଆସକ୍ତି; ତେଣୁ ଯେତେବେଳେ ଏହା ଛାଡିଦିଆଯାଏ, ବଡ଼ ସୁଖ ମିଳେ। ଦେହ ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଆସନ; ଜୀବନ ଓ ଦେହ ଜନ୍ମ ସହିତ ଆସିଥାଏ। ଯେଉଁ କିଛି ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର, ସେଉଁଠି ଦୁଃଖ; ଯେଉଁ କିଛି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସେଉଁଠି ସୁଖ। ଏହି ହେଉଛି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଚିହ୍ନ। ସୁଖ ପରେ ଦୁଃଖ, ଦୁଃଖ ପରେ ସୁଖ; ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଭଳି ଘୁଞ୍ଚିଯାନ୍ତି। ଯାହା ଚାଲିଗଲା, ସେ ପୂର୍ବ; ଯଦି ରହିଛି, ତାହା ଦୂର। ଏହି ବର୍ତ୍ତମାନରେ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ, ଦୁଃଖରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରେ ସୂତ ମୁନି କହିଲେ—“କେହି କେହିଙ୍କର ମିତ୍ର ନୁହେଁ, କେହି କେହିଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ନୁହେଁ; ମିତ୍ରତା ଓ ଶତ୍ରୁତା କାରଣରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଦୁଇ ଅକ୍ଷରି ଶବ୍ଦ ‘ମିତ୍ର’ କିଏ ତିଆରି କଲା? ଏହା ଦୁଃଖ ଓ ଭୟରୁ ଉଦ୍ଧାର ଦେଉଥିବା ଶରଣ, ଏହା ପ୍ରେମ ଓ ଭରସାର ପାତ୍ର, ଏହା ରତ୍ନର ଗର୍ବ ଦେଇଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଦୁଇ ଅକ୍ଷରି ଶବ୍ଦ ‘ହରି’ କେବେ ଏକଥର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ, ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଏକ ରକ୍ଷା ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି ହୁଏ। ମା, ପତ୍ନୀ, ଭାଇ, ପୁତ୍ରରେ ଏତେ ଭରସା ନାହିଁ, ଯେତେ ନିଜ ସ୍ଵଭାବର ମିତ୍ରରେ ଅଛି। ଯଦି କେହି ଦୀର୍ଘ ସ୍ନେହ ଚାହେ, ତେଣୁ ତିନି ଦୋଷ—ଜୁଆ, ଧନ ଉଧାର ଦେବା, ଓ ଅନ୍ୟର ପତ୍ନୀକୁ ଚୁପଚାପ ଦେଖିବା—ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ନିଜ ମା, ବୋନ, କନ୍ୟା ସହିତ ଏକା ଅସୀନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦୃଢ଼ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦଳ ଏକ ଜନାନୀକୁ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମ ଦେଇପାରେ। ନିଜ ଜନାନୀ ପ୍ରତି କୌଣସି ରଙ୍ଗ ନାହିଁ; ଯେପରି ଉପାୟ, ସେପରି ଦଣ୍ଡ ଦିଆଯାଏ। ବୟସର ବାୟୁ, ଅଶ୍ୱ, ବଡ଼ ସାଗରର ଗତି ବୁଝିପାରିବାଯିଏ, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ନେହୀ ଜନାନୀର ମନ ବୁଝିପାରିବା ଅସମ୍ଭବ। କେଉଁ ଦିନ, କେଉଁ ସ୍ଥାନ, କେଉଁ ଅନୁରୋଧ—କିଛି ନାହିଁ; ଏପରି ଶୌଚ ନିଜରେ ନାରୀରେ ଉପଜେ। ଏକ ନାରୀ ଯଦି ପତିରେ ନିଶ୍ଚଳ, ସେ ତାଙ୍କୁ ମାତ୍ର ସେବା କରିଥାଏ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଭଲ ଲାଗିଲେ ମଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ନାରୀ ଲାଭ ନହେଲେ ଏହା ଦୋଷ ଗଣାଯାଏନାହିଁ। ମା, ଯଦି ରଙ୍ଗରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ଗୁପ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥାଏ, ତାହା ପୁତ୍ରମାନେ ବିଶେଷ ଭଲ ସ୍ଵଭାବ ଥିଲେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛାରେ ନିର୍ଭର ଶୟନ, ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସରଣ, ଅତି ମଜା ଓ ହାସ୍ୟ, ଏବଂ ଅସତ୍ୟ ଦୁଃଖ; ଦେହ ମୂଲ୍ୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା, ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନଖରେ ଗଳା ଫାଟିଯାଇଥିବା, ଗଳାରେ ଅନେକ ଗହଣା ପିନ୍ଧିଥିବା—ଏହା ଜଗତରେ ବେଶ୍ୟାର ମୂଲ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ନାରୀ, ମୂଢ଼, ସାପ, ରାଜବଢ଼ି—ଏହି ଛଅଟି ସବୁବେଳେ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଜୀବନ ନେଇପାରନ୍ତି। ଏକ ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ନିପୁଣ ହେଲେ କଣ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଏକ ରାଜା ଶାସନରେ ନିପୁଣ ଓ ଧର୍ମିକ ହେଲେ କଣ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? ଏକ ଯୁବତୀ ନାରୀ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣବତୀ ଓ ରଙ୍ଗିନ ହେଲେ କଣ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ? କିନ୍ତୁ ଏକ ଗରିବ ଲୋକ କେବେ ମନ୍ଦ କର୍ମ କରିନାହିଁ, ଏହା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ। ନିଜ ଦୋଷ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଶିକ୍ଷାର ଦୋଷ ମଧ୍ୟ କହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏକ କୁମିର ଭଳି ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଲୁଚାଇ ରଖିବା ଉଚିତ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୁର୍ବଳତା ଦେଖିବା ଉଚିତ। ଯଦି ନାରୀମାନେ ତଳତଳ ଲୋକରେ କିମ୍ବା ଉଚ୍ଚ ଦିବାଳି ପଛରେ ରହିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କେବେ ଚୁଲ ନାହିଁ, ତେଣୁ କିଏ ତାଙ୍କୁ ଲାଭ କରିପାରିବେନି? ଏକ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଲୋକ, ଗୁପ୍ତ ଭେଦ ଜାଣିଥିବା, ନିଜ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ କଣ୍ଟକ ହେଉଥିବା, ସେ ବାହ୍ୟ ଶତ୍ରୁଠାରୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଜଣେ ଶିକ୍ଷିତ ଲୋକ ହେଉଛି, ଯିଏ ଶିଶୁକୁ ମିଠା ଦେଇ ଖୁସି କରେ, ଶିଷ୍ୟକୁ ଶିଷ୍ୟାନୁଶାସନ ଦେଇ, ନାରୀକୁ ଧନ ଦେଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଦେଇ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉଚିତ ବ୍ୟବହାର ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ।