ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଦିଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ତଥାପି ସେ ଧନ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରେ; ଏବଂ ଗତକାଳର କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ, ସେ ଦାସ ସଦୃଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହୁଏ ନାହିଁ। ଜଣେ ଶିଶୁ, ଯୁବକ କିମ୍ବା ବୃଦ୍ଧ ଯିଏ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ କର୍ମ କରେ, ସେ ତାହାର ଫଳ ଏହି ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମରେ ଉପଭୋଗ କରେ। ଏହା ସତ୍ୟ ଯେ, ଜଣେ ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି କିମ୍ବା ପରଦେଶରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର କର୍ମର ବାତାସ ତାଙ୍କୁ ତାହାର ଫଳ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଏଠାରେ ଲେଖାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ନିୟତି ଲେଖାଯାଇଛି, ତାହା ସେଉଁଠି ମିଳେ; ଏହି ନିୟତିକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବଦଳାଇପାରିନାହାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ନ ଦୁଃଖିତ, ନ ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ; ମାନ୍ୟ ମାଥାର ରେଖା ଫେରି ଆସେନାହିଁ, ଯାହା ମୋର, ସେ ଅନ୍ୟଙ୍କର ନୁହେଁ। ଏଠି କହାଯାଇଛି, ଏକ କୁଆ ଭିତର ସାପ, କାନ୍ଧରେ ହାତୀ, କିମ୍ବା ଗହ୍ୱରକୁ ଭାଗୁଥିବା ଉନ୍ଦୁର—କର୍ମରୁ ଶୀଘ୍ର କେହି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରେନି। ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଯଦି କିଛି ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ମିଳେ, ତେବେ ସେ ଅନ୍ତେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଲାଗେ; ଏହା କୂଆର ପାଣି ପରି ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଧର୍ମରେ ଉପାର୍ଜିତ ଧନ ମାନ୍ୟ, ଅଧର୍ମରେ ଆସିଥିବା ଧନ ତ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହି ଭାବରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଦୁଇଁଟି ବିଶ୍ୱରେ ମହାନ, ଏହି ଜ୍ଞାନ ରଖି ଧନ ଲାଗି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଜୀବନରେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଏକ ଦୁଃଖି ବ୍ୟକ୍ତି ଖାଦ୍ୟ ଓ ଧନ ଲାଗି ସହିଥାଏ, ସେହି ଦୁଃଖ ଯଦି ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଲାଗି ହୁଏ, ତେବେ ଏହା ଦୁଃଖ ରହିନଥାଏ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟରୁ ଖାଦ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ସର୍ବୋପରି; ଯିଏ ଖାଦ୍ୟରେ ପବିତ୍ର, ସେଉଁଥିରେ ପବିତ୍ରତା ଅଛି, କେବଳ ମାଟି କିମ୍ବା ପାଣି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ସତ୍ୟବାଦିତା, ମନର ପବିତ୍ରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପ୍ରତି ଦୟା, ଓ ପାଣିର ପବିତ୍ରତା—ଏହି ପଞ୍ଚ ପବିତ୍ରତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ। ଯିଏ ଏହି ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ରତା ଧାରଣ କରେ, ସେ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦୁର୍ଲଭ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯିଏ ସତ୍ୟ କଥା କହେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼। ଏହି ଯାତ୍ରାରେ, ଜଣେ ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ହଜାର ମାଟି ଓ ଶତ ଶତ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର ହୁଏନାହିଁ, ଯଦି ତାଙ୍କର ମନ ଦୁଷ୍ଟତାରେ ରହିଛି। ଯିଏ ତାଙ୍କର ହାତ, ପାଉଁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତ୍ତି ରହିଛି, ସେଉଁଥି ପୂଣ୍ୟ ଯାତ୍ରାର ଫଳ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଯିଏ ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପମାନରେ କ୍ରୋଧିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, କ୍ରୋଧରେ ମଧ୍ୟ କଠୋର କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ନିଜର ପୁଣ୍ୟବାନ ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଦୁଃଖୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କିମ୍ବା ମୃଦୁଭାବୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଉପକାରୀ ଶବ୍ଦ କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ କେହି ତାହାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ର, ବଳ, ବୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମାନବ ଅପ୍ରାପ୍ୟ କିଛି ପ୍ରାପ୍ତ କରିପାରେନି; ତେଣୁ ଦୁଃଖ କଣ ପାଇଁ? ଯାହା ମୋତେ ଅଚାହିଁ ମିଳିଛି, କିମ୍ବା ଯାହା ପୁନଃ ମୋ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ହୋଇଛି, ସେଉଁଠାରୁ ଯେଉଁଠାରେ ଆସିଥିଲା, ସେଉଁଠାରେ ଗଲା; ଏଠି ଦୁଃଖ କ’ଣ? ରାତିରେ ଅନେକ ପକ୍ଷୀ ଏକ ଗଛରେ ଆସି ଯୋଗ ଦେଇଥାନ୍ତି, ପ୍ରଭାତେ ସେମାନେ ପୁନଃ ନିଜ ନିଜ ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କ’ଣ? ଏକ ଦଳ ଯାତ୍ରୀ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି ଜଣେ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ତେବେ ଏଠି ଦୁଃଖ କ’ଣ? ସମସ୍ତ ଜୀବ ଆଦିରେ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି, ଏବଂ ଶେଷରେ ପୁନଃ ଅବ୍ୟକ୍ତରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏଠି ଦୁଃଖ କ’ଣ? ଯାହାର ମୃତ୍ୟୁ ସମୟ ଆସିନାହିଁ, ସେ ଶତ ଶତ ବାଣ ଦ୍ୱାରା ଆହତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମରନ୍ତି ନାହିଁ; ଯାହାର ସମୟ ଆସିଛି, ସେ ଘାସର ତୀକ୍ଷ୍ଣତାକୁ ଛୁଇଁ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରେନି। ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଯାହା ମିଳିବା ଉଚିତ, ତାହା ମିଳେ; ଯେଉଁଠାରେ ଯିବା ଉଚିତ, ସେଉଁଠାରେ ଯାଆନ୍ତି; ଯେଉଁ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଉଁଠାରେ ଲାଗିଥାଏ। ଏହି ଜୀବନରେ ଯେଉଁଠି ନିୟତି ଥିବ, ସେଉଁଠି ମିଳେ; ଦୁଃଖ କ’ଣ? ଫୁଲ ଓ ଫଳ ସମୟରେ ମାତ୍ର ଆସେ, ପୂର୍ବ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଚରିତ୍ର, କୁଳ, ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ଞାନ, ଗୁଣ କିମ୍ବା ବଂଶର ପବିତ୍ରତା କିଛି ନୁହେଁ; କେବଳ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜିତ ଭାଗ୍ୟ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଲେଖାଯାଇଛି, ସେଉଁଠି ହତ୍ୟାକାରୀ ଆସିଥାଏ; ଯେଉଁଠି ସମୃଦ୍ଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେଉଁଠି ଧନ ଆସେ; ସମସ୍ତ କିଛି ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏଉଁଠି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ପୂର୍ବ କର୍ମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ଦୁଘା ନିଜ ମାଆକୁ ଚିହ୍ନି ପାଏ। ଏପରି ଭାବେ, ପୂର୍ବ କର୍ମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ହେ ମୂଢ଼, ତୁମେ ଯେଉଁ ଭଲ ଫଳ ଅର୍ଜନ କରିଛ, ତାହା ଉପଭୋଗ କର, ଦୁଃଖ କ’ଣ ପାଇଁ? ପୂର୍ବ କର୍ମ ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ ଯେପରି, ପରଜନ୍ମରେ କର୍ତ୍ତା ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ଚାଲିଯାଏ। ଏଠି ଏହି କଥା ମଧ୍ୟ ରହିଛି—ଏକ ନିମ୍ନ ଚରିତ୍ର ବ୍ୟକ୍ତି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଦୋଷ ଗୋଟିଏ ସରିଷପ ଦାଣା ପରି ଦେଖେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଦୋଷ ବେଳ ଫଳ ପରି ବଡ଼ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିପାରେନି। ଯେଉଁମାନେ କାମ, କ୍ରୋଧ ଓ ଏହାଦିରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନେ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ସୁଖ ନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ସୁଖ ତାଁଠି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସନ୍ତୋଷ ଅଛି। ଯେଉଁଠି ଆସକ୍ତି, ସେଉଁଠି ଭୟ; ଆସକ୍ତି ହେଉଛି ଦୁଃଖର ଭାଣ୍ଡାର। ଦୁଃଖର ମୂଳ ଆସକ୍ତି; ତେଣୁ ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ ବଡ଼ ସୁଖ ମିଳେ। ଏହି ଦେହ ହେଉଛି ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖର ନିବାସ; ଜୀବନ ଓ ଦେହ ଜନ୍ମ ସହିତ ଆସିଥାଏ। ଯେଉଁ କିଛି ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ, ସେ ଦୁଃଖ; ଯେଉଁ କିଛି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସେ ସୁଖ। ଏହି ଭାବକୁ ଜାଣ, ଏହା ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ଲକ୍ଷଣ।