ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ନିଜ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ବା ସଂଗ ତିଆରି କରେ। ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମଫଳ ଅନୁସାରେ ଗର୍ଭର ଶୟ୍ୟା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରିଥାଏ। ଏହି କର୍ମର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତି କୌଣସି ସ୍ଥାନରେ ମିଳେ ନାହିଁ—ନ ଆକାଶରେ, ନ ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ନ ପାହାଡ଼ର ଗୁହା ଭିତରେ, ଏବଂ ମାଆର ମୁଣ୍ଡ ବା କୋଳରେ ଧରିଲେ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ମଣିଷ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରୁ କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ପାଇବ ନାହିଁ। ତିନିଟି ଶିଖର, ଖାଇ, ସମୁଦ୍ର, ପାଳକ, ବୀର, ବିଶାଳ ସମ୍ପଦ ଏବଂ ଉଶନାସଙ୍କ ବିଦ୍ୟା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାବଣ ସମୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିନାଶ ପାଇଲେ। ଯେଉଁ ବୟସ୍, ଯେଉଁ ସମୟ, ଦିନ ବା ରାତି, ଯେଉଁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ—ଯାହା ଲିଖା ଅଛି, ସେହି ଭଳି ଘଟେ, ଅନ୍ୟ ଭାବେ ନୁହେଁ। ମଣିଷ ଆକାଶ ମାଡ଼ି ଚାଲୁଥିଲେ ବା ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିଲେ ବା ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହା ତାଙ୍କୁ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଛି ପାଇ ପାରିବେ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନ, ଧନ ଓ କର୍ମ ପୂର୍ବରୁ ହୋଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଣିଷ ସାଙ୍ଗେ ସାଙ୍ଗେ ଏଗିଯାଏ। ଏଠାରେ କର୍ମ ମୁଖ୍ୟ—ଶୁଭ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ବା ଶୁଭ ନକ୍ଷତ୍ରରେ କରାଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ। ଜାନକୀଙ୍କ ବିବାହ ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ରାମଙ୍କ ଉରୁ ଦୃଢ଼ ଥିଲା, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଶବ୍ଦ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ଓ ସୀତାଙ୍କ କେଶ ଘନ ଥିଲା—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରିଥିଲେ। ପୁଅ ବାପାଙ୍କ କର୍ମରେ ଚାଲେ ନାହିଁ, ବାପା ପୁଅଙ୍କ କର୍ମରେ ନୁହେଁ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ କର୍ମ ପାଇଁ ବାଧ୍ୟ। କର୍ମର ଫଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଦେହରେ ରୋଗ—ଶାରୀରିକ ଓ ମାନସିକ—ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧାରୀଙ୍କ ତୀର ଭଳି ପଡ଼େ। ଏହା ଛଡ଼ା, ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ପୂର୍ବକର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ କର୍ମ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ। ଶିଶୁ, ଯୁବକ ବା ବୃଦ୍ଧ—ଯିଏ ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କରେ, ସେ ସେହି ଦେହରେ, ସେହି ଜନ୍ମରେ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ। ମଣିଷ ଦେଖିନଥିଲେ ବା ବିଦେଶରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ନିଜ କର୍ମର ବାତାସ ତାଙ୍କୁ ତାହାର ଫଳ ଦେଉଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ନେଇଯାଏ। ଯାହା ଲିଖାଅଛି, ସେହି ମିଳେ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହା ବାଧା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ କରେ ନାହିଁ; ମୋର ଭାଗ୍ୟ ଅନ୍ୟ କାହାର ହୁଏ ନାହିଁ। କୁଆଁ ଭିତରେ ସାପ, କାନ୍ଧରେ ହାତୀ, ଓ ଛିଦ୍ରକୁ ଦୌଡ଼ୁଥିବା ଉନ୍ଦୁଆ—କର୍ମ ଠାରୁ କିଏ ଦୃତ ଭାଗିପାରିବ? ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ, ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହା କୁଆଁର ପାଣି ଭଳି ବଢ଼ିଯାଏ। ଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ; ଅଧର୍ମରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ଏହି ସଂସାରରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ମନେ ରଖି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଖାଦ୍ୟ ଓ ଧନ ପାଇଁ ଦୁଃଖ ସହିଥିବା ଦୁଃଖୀ ଲୋକ, ଯଦି ଏହି ସବୁ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ ପାଇଁ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ଦୁଃଖ ରହି ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ପବିତ୍ରତା ମଧ୍ୟରୁ ଖାଦ୍ୟର ପବିତ୍ରତା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଯିଏ ଖାଦ୍ୟରେ ପବିତ୍ର, ସେଠାରେ ପୃଥିବୀ ବା ପାଣିରେ ପବିତ୍ରତା ନୁହେଁ। ସତ୍ୟବାଦିତା, ମନର ପବିତ୍ରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା, ଓ ପାଣିର ପବିତ୍ରତା—ଏହି ପଞ୍ଚ ହେଉଛି ପବିତ୍ରତା। ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ରତାର ଧାରକ, ସେଠାରେ ସ୍ୱର୍ଗ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ସତ୍ୟବାଦୀ ଲୋକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞକୁ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି। ହଜାର ମାଟି ଓ ଶତ ପାଣି ଦେଇ ଧୋଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଯାହାର ମନ ଦୁଷ୍ଟ ତାହା ପବିତ୍ର ହୁଏ ନାହିଁ। ଯାହା ହାତ, ପା, ଓ ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଯାହା ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଓ କୀର୍ତ୍ତି ଧାରଣ କରିଛି, ସେ ତୀର୍ଥଫଳ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ସେ ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଅପମାନରେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ; କ୍ରୋଧ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ କଠୋର କଥା କହେ ନାହିଁ—ଏହି ଗୁଣୀ ଲୋକର ଚିହ୍ନ। ସମୟୋପଯୁକ୍ତ ଓ ଉପକାରକ କଥା ଗରିବ, ଜ୍ଞାନୀ ବା ମୃଦୁଭାବୀଙ୍କୁ କହିଲେ ମଧ୍ୟ, କେଉଁଠି ଆନନ୍ଦ ମିଳେ ନାହିଁ। ମନ୍ତ୍ର, ବଳ, ବୁଦ୍ଧି ବା ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷ ଲାଭ କରିପାରେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦୁଃଖ କିପାଇଁ? ଯାହା ମୋତେ ଅନୁରୋଧ ଛଡ଼ା ମିଳିଛି, ଯାହା ମୋ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯେଉଁଠାରୁ ଆସିଥିଲା, ସେଠାକୁ ଚାଲିଗଲା; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କିପାଇଁ? ରାତିରେ ବିଭିନ୍ନ ପକ୍ଷୀ ଏକ ଗଛରେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି, ସକାଳେ ସେମାନେ ଆପଣା ଆପଣା ଦିଗକୁ ଚାଲିଯାନ୍ତି—ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କିପାଇଁ? ଏକ କାରାବାନରେ ସମସ୍ତେ ଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯଦି କେହି ଦୃତ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଏଠାରେ ଦୁଃଖ କିପାଇଁ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଅଦୃଶ୍ୟରୁ ଆରମ୍ଭ, ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଶେଷରେ ପୁଣି ଅଦୃଶ୍ୟ—ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ। ଯାହାର ସମୟ ଆସିନାହିଁ, ସେ ଶତ ତୀର ଘାତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ମରେ ନାହିଁ; ଯାହାର ସମୟ ଆସିଛି, ସେ ଘାସର ତୀର ଛୁଇଁଲେ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ। ମଣିଷ ଯାହା ଲିଖାଅଛି, ସେହି ଅନୁଯାୟୀ ଲାଭ କରେ, ଯାଏ, ଓ ଫଳ ପାଏ—ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ ଯେହେଉଁ। ଏହିଭଳି, ମଣିଷ ତାହା ଯାହା ଲିଖାଅଛି, ସେହି ମାତ୍ର ପାଏ; ଶୋକ କିପାଇଁ? ଫୁଲ ଓ ଫଳ ତାଙ୍କର ସମୟ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ, ଏହିପରି ପୂର୍ବକର୍ମ ତାଙ୍କ ସମୟରେ ଫଳ ଦିଏ। ଚରିତ୍ର, କୁଳ, ଶିକ୍ଷା, ଜ୍ଞାନ, ଗୁଣ, ବଂଶ ପବିତ୍ରତା—ଏହି କିଛି ନୁହେଁ; କେବଳ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ତପସ୍ୟାର ଭାଗ୍ୟ ସମୟରେ ଫଳ ଦିଏ, ଗଛର ଫଳ ଭଳି। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ଲିଖାଅଛି, ସେଠାରେ ହତ୍ୟାକାରୀ ପହଞ୍ଚିଯାଏ; ଯେଉଁଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ଲିଖାଅଛି, ସେଠାକୁ ଧନ ଆସିଯାଏ—ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ କର୍ମ ଅନୁସାରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ପୂର୍ବ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଯେପରି ହଜାର ଗାଈ ମଧ୍ୟରୁ ଛୁଆଁ ନିଜ ମାଆକୁ ପାଇଯାଏ। ଏଭଳି, ପୂର୍ବ କର୍ମ କର୍ତ୍ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ; ମୂଢ଼ ଲୋକ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସୁଖ ଅର୍ଜନ କରିଛ, ତାହା ଉପଭୋଗ କର; ଦୁଃଖ କିପାଇଁ? ପୂର୍ବ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଭଲ ବା ଖରାପ, ଅବଶ୍ୟ ଆଗାମୀ ଜନ୍ମରେ କର୍ତ୍ତା ତାହା ପଛୁଆଏ।