ଧନୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ପାଖରେ ସମ୍ପତି ଥିଲେ, ସେଙ୍କୁ ସବୁଠାରୁ ମିତ୍ର, ନାତ-ପ୍ରତି, ଆତ୍ମୀୟ, ଏବଂ ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ଧନ ଥିଲେ ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବେ ଗଣନା କରନ୍ତି। ଧନ ହୀନ ହେଲେ ମିତ୍ର, ପୁଅ, ଜାଣ, ଏବଂ ସହଚରୀମାନେ ଛାଡି ଦେଇ ଚାଲିଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧନ ଥିଲେ ସେମାନେ ପୁନଃ ଫେରି ଆସନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଧନ ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ଆତ୍ମୀୟ। ଏଉଁଥିରେ ରାଜା ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ନଥାଏ, ସେ ଅନ୍ଧ ରାଜା; ଅନ୍ଧ ବ୍ୟକ୍ତି ଏକ ନେତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ହୀନ ରାଜା କିଛି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଯଦି ଏକ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶୟନ ହେବାରେ, ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଟିକିପାରେ ନାହିଁ। ଯିଏ ପୁଅ, ଦାସ, ନାତ-ପ୍ରତି ଏବଂ ଭୂମିକୁ ଅର୍ଜନ କରେ, ସେ ଚାରି ଯୁଗ ଧରି ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସହିତ ସମାନ ଭାବରେ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରେ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କଥାକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ ଓ ପରଲୋକରେ, ତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ସହିତ ନଶ୍ଟ ହେଉଥିବା। ରାଜା ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତିନି ନିଷ୍ପକ୍ଷ ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ହୃଦୟରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମାନ ରହିବା ଉଚିତ। ଦୃଢ଼ ମନ ଥିବା ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ଅନୁତାପ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରମା ରାହୁଙ୍କ ମୁଖରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମଧ୍ୟ ପୁନଃ ଉଦୟ ହୁଏ ନା? ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ପାଇଁ ଶରୀରକୁ ଲାଡ଼ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ; ଧନ ନ ଥିବାରେ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶରୀର ଅପରିପାକ୍ବ। ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣ ଓ ପୁଅ ଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ କଷ୍ଟ ଛାଡ଼ି ଆନନ୍ଦ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନଙ୍କ କଳା, ସଙ୍ଗୀତ, ଏବଂ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନାମାନଙ୍କ ଅସେମ୍ବଲି ଦେଖି ରାଜା ଅସ୍ତ୍ର ଓ ରାଜନୀତି ବିଦ୍ୟାକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ। ଏକ ରାଜା ଦାସ ପ୍ରତି ଅପରାଧ ବିନା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, ସେ ଅନ୍ଧ ବିଷ ଦେଇଥିବା କଳା ସାପର ପ୍ରମାଦ ନେଇଥାଏ। ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ରୋକିବା ଏବଂ ମିଥ୍ୟା କଥା ଉଚ୍ଚାରଣ କରିବାରୁ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ, ବିଶେଷକରି ଜନସାଧାରଣ, ବିଦ୍ୱାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ସେବକ ମଣ୍ଡଳୀ ପ୍ରତି। ରାଜା ଯଦି ଦାସ ଓ ନାତ-ପ୍ରତିର ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ଶାସନରେ ଖେଳ କରେ, ତେବେ ଶତ୍ରୁ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଅଧିକୃତ କରି ଦେଇଥାଏ। କ୍ରୋଧ ଓ ଭ୍ରୂଭଙ୍ଗ କିବା କଥାରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଦାସମାନେ ଅପରାଧ କରିନଥିଲେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇବା ନିମ୍ନ ରାଜାର ଲକ୍ଷଣ। ଅଲସ ସୁଖ ଉପଭୋଗ ରାଜା ଛାଡ଼ି ଦେବା ଉଚିତ। ବିରୋଧରେ ଥିବା ଶତ୍ରୁମାନେ ସୁଖ ଓ ସଫଳତାରେ ଲିପ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦମିତ ହେବା ଉଚିତ। ଯିଏ ଶ୍ରମ, ପ୍ରୟାସ, ସାହସ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତାପ ରଖିଥାଏ, ସେ ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର ଉତ୍ସାହ ଦ୍ୱାରା ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟ ଭାବେ। ଯଦି ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କାମ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସଫଳତା ନ ମିଳେ, ତେବେ ଭାଗ୍ୟ ହିଁ ମାପ; ତଥାପି ମନୁଷ୍ୟ ଉଦ୍ୟମ କରିବା ଉଚିତ। ସୂତ ମହାଶୟ କହିଲେ: ଦାସମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର—ଉତ୍ତମ, ଅଧମ, ମଧ୍ୟମ; ତାଙ୍କୁ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁସାରେ ଦିଆଯିବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଦାସମାନଙ୍କ ନିର୍ବାଚନ ବିଧି ଓ ଗୁଣ ବିବରଣ କରିବି; ପ୍ରଚଳିତ ପ୍ରକାରରେ ବିବରଣ କରୁଛି। ସୁନା ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ପରୀକ୍ଷା—ଘସିବା, କାଟିବା, ତାପିବା, ପିଟିବା; ଏହିପରି ଦାସକୁ ଚାରି ଦିନି—ଆଚରଣ, ଚରିତ୍ର, ସମୟ, କାମ ଦ୍ୱାରା ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ଉତ୍ତମ କୁଳ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର, ଗୁଣ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା, ସୁନ୍ଦର ଓ ଆନନ୍ଦିତ—ଏହି ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ଭଣ୍ଡାରୀ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ। ଯିଏ ମୂଲ୍ୟ ଓ ଆକୃତି ବିଚାର କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ, ସେ ରତ୍ନ ପରୀକ୍ଷକ; ଯିଏ ଶକ୍ତି ଓ ଦୂର୍ବଳତା ଜାଣିଥାଏ, ସେ ସେନାପତି। ଯିଏ ଭଙ୍ଗିମା ଓ ମୁହଁଦେଖିବାର ସତ୍ୟ ଜାଣିଥାଏ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ମନୋହର, ସତର୍କ ଓ ଉତ୍ସାହୀ—ସେ ଦ୍ୱାରପାଳ। ବୁଦ୍ଧିମାନ, କଥନ କୁଶଳ, ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ—ଏହି ଗୁଣ ଥିଲେ ଲେଖାକ। ବୁଦ୍ଧିମାନ, ବିଚକ୍ଷଣ, ଅନ୍ୟଙ୍କ ଚିନ୍ତା ଜାଣିପାରିବା, କଠୋର, ନିର୍ଦେଶ ଅନୁସାରେ କଥା କରିବା—ଏହି ଲୋକ ଦୂତ। ସମସ୍ତ ସ୍ମୃତି ଓ ନୀତି ଗ୍ରନ୍ଥ ଜାଣିଥିବା, ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସାହସ, ଶକ୍ତି, ଗୁଣ—ଏହି ଲୋକ ନ୍ୟାୟାଧିକାରୀ। ପିତା ଓ ପୁର୍ବଜ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରବୀଣ, ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ପବିତ୍ର ଓ ଦୃଢ଼—ଏହି ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ରସୋଇୟା। ଆୟୁର୍ବେଦରେ ପ୍ରବୀଣ, ସବୁଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇପାରିବା, ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଚରିତ୍ର ଓ ଗୁଣ—ଏହି ଲୋକ ଚିକିତ୍ସକ। ଯିଏ ଵେଦ ଓ ଉପବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିଥାଏ, ଜପ ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ନିଷ୍ଠା, ନିତ୍ୟ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଲଗ୍ନ—ସେ ରାଜପୁରୋହିତ। ଲେଖାକ, ପାଠକ, ଗଣନାକର୍ତ୍ତା, ବିରୋଧକ ଏବଂ ଅଲସ—ଏହି ଦାସମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ। ଦ୍ୱିମୁଖୀ, ଉତ୍ତେଜନାକାରୀ, ଏକଦମ କଠୋର, ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କଥା ନିର୍ଦୋଷମାନଙ୍କୁ ହାନି କରିଥାଏ। ପାପୀ ଦାସ, ଶିକ୍ଷାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ; ମଣି ଦେଇ ଶୋଭିତ ସାପ ମଧ୍ୟ ଭୟଙ୍କର ନୁହେଁ କି? ଅପରାଧ ବିନା କ୍ରୋଧିତ ହେଉଥିବା ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କିଏ ଭୟ କରିବେ ନାହିଁ? ବଡ଼ ସାପର ବିଷ ଓ ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର କଠୋର କଥା ସଦା ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକତ୍ର ହୁଏ। ଯିଏ ଦାସ ସମ୍ପତି, ଦକ୍ଷତା, ଗୁପ୍ତ ଜ୍ଞାନ, ଦୃଢ଼ ଇଚ୍ଛାରେ ସମାନ ଦାସକୁ ହତ୍ୟା କରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ରାଜ୍ୟର ଅର୍ଦ୍ଧ ଦଖଳ କରିଥାଏ, ସେ ନିଜେ ମୃତ୍ୟୁ ନାହିଁ। ଯିଏ ସାହସୀ, କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ ଓ ଧୀର କଥା କହିଥାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ପ୍ରକୃତ ବିର—ପ୍ରଥମେ ଏକ ପ୍ରକାର, ପରେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାର—ଏହି ଦାସମାନେ ଉପଯୋଗୀ ନୁହେଁ। ଯିଏ ଅଲସ ନୁହେଁ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସତର୍କ, ସୁଖ ଦୁଃଖରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ, ଦୃଢ଼—ଏହି ଦାସମାନେ ଜଗତରେ ଦୁର୍ଲଭ।