ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ରାଜା ଥିଲେ ଯିଏ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଗୋମାତା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ ଓ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଅଧୀନରେ ରଖିଥିଲେ। ସେ ଭଗବାନ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଅସ୍ଥିର ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ଥିଲେ ବି, ସେ ତାଙ୍କର ମନକୁ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଲାଗାଇଥିଲେ, କାରଣ ସମୃଦ୍ଧି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଇଯାଇପାରେ ଏବଂ ଧନ ଓ ଏହାଦି ଆସଲରେ କାହାର ବି ନୁହେଁ। ଏଠି ସତ୍ୟ ଯେ, କାମନାମାନେ ଆନନ୍ଦଦାୟିକ ଓ ଧନ-ସଂପତ୍ତି ଆକର୍ଷକ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ଏକ ନାରୀଙ୍କ ଚାଉଣି ପରି ଅସ୍ଥିର। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏକ ବାଘିଣୀ ପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଓ ରୋଗମାନେ ଶତ୍ରୁମାନେ ପରି ଶରୀରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରନ୍ତି। ଜୀବନ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଘଡ଼ାର ପାଣି ପରି ଚୁଇଁ ଚୁଇଁ ହାରାଯାଏ, ଏହି ସଂସାରରେ କେହି ନିଜର ସତ୍ୟ କଳ୍ୟାଣ କରେନାହାନ୍ତି। ଲୋକେ କାହିଁକି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାର କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିଜ ପାଇଁ ଯାହା ପ୍ରକୃତରେ ମଙ୍ଗଳକାରୀ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଓ କାମବାଣରେ ଆହତ ହୋଇ ନିର୍ବଳ ଚାହାଣି ଦେଉଛନ୍ତି? ପାପ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ; ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତୁ; କାରଣ ଜୀବନ ଏକ ଘଡ଼ିର ପାଣି ପରି ମୃତ୍ୟୁର ତରଙ୍ଗରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୋଇ ଶେଷ ହୁଏ। ସେଇ ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଜନନୀମାନେ ପ୍ରତି ମାଆ ବୋଲି ଦେଖନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ଧନକୁ ମାଟି ପରି ଅମୂଲ୍ୟ ଭାବନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜର ଭାବେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାଜାମାନେ ରାଜ୍ୟ ଅଭିଲାଷା କରନ୍ତି—ଯେଉଁଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ଆଜ୍ଞା କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିରୋଧିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ନିମିତ୍ତେ ରାଜାମାନେ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପରେ, ସେଇ ଧନ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଉଚ୍ଚାରିତ "ଓଁ" ଧ୍ୱନିରେ ରାଜ୍ୟର ଉନ୍ନତି ହୁଏ; ଏପରି ରାଜା ନିୟମିତ ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି ଲାଭ କରନ୍ତି ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ମୁନିମାନେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ ବି, ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ତେବେ ଏକ ରାଜା, ଯିଏ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଅପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେ କିମ୍ବା ଅଧିକ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରିପାରିବେ ନାହିଁ କି? ଯାହା ପାଖରେ ଧନ ଅଛି, ସେଠାରେ ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି; ଧନ ଥିଲେ ଆତ୍ମୀୟ ମିଳେ; ଧନ ଥିଲେ ଲୋକେ ଆଦର କରନ୍ତି; ଧନ ଥିଲେ ଲୋକେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ ନାହିଁ, ସେମାନଙ୍କୁ ବନ୍ଧୁ, ପୁଅ, ଜନାନୀ, ସହଚରମାନେ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧନ ଥିଲେ ସେମାନେ ଫେରି ଆସନ୍ତି—ଏହି ସଂସାରରେ ଧନ ମାନବର ସତ୍ୟ ବନ୍ଧୁ। ଏକ ରାଜା ଯଦି ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରୁ ବଞ୍ଚିତ, ସେ ଏକ ଅନ୍ଧ ଲୋକ; ଅନ୍ଧ ଲୋକ ଏକ ଦର୍ଶକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ନଥିଲେ କେହି କିଛି ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ଯଦି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପୁଅ, ଦାସ, ମନ୍ତ୍ରୀ, ପୁରୋହିତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଶୟନରେ ରହନ୍ତି, ତାହାଲେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଟିକି ରହିପାରିବ ନାହିଁ। ଯିଏ ଏହି ତିନିଟି—ପୁଅ, ଦାସ, ଆତ୍ମୀୟ—ସହିତ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ଚାରି ଯୁଗ ଅନ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ସହିତ ସମଭାଗେ ରାଜ୍ୟ କରେ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିବେକର ନିର୍ଦ୍ଦେଶକୁ ଅବହେଳା କରେ, ସେ ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକରେ ତାଙ୍କର ରାଜ୍ୟ ସହିତ ନଶ୍ୱର ହୁଏ। ଏକ ରାଜା କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମନରେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ଦୁହିଁଥିରେ ସମଭାବ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୃଦୟ ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଧୃଢ଼ମନସ୍କ ଲୋକେ କଷ୍ଟ ଆସିଲେ ମନ ଭାଙ୍ଗି ଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରମା କି ରାହୁ ମୁଖରେ ପଡ଼ିଲେ ପୁନି ଉଦୟ ହୁଏ ନାହିଁ କି? ଯେଉଁମାନେ ଶରୀରର ସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଅତିରିକ୍ତ ଲାଡ଼ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଃଖ ପାଉନ୍ତି; ଧନ ନଥିଲେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଶରୀର ନିଜେ ଅସ୍ଥିର। ଯେଉଁମାନେ ପତ୍ନୀ, ସନ୍ତାନ ଥିଲେ ବି, ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନେ ଦୁଃଖ ଛାଡ଼ି ଆବାର ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ଗନ୍ଧର୍ବମାନେର କଳା, ସଙ୍ଗୀତ ଓ ବେଶ୍ୟାମଣ୍ଡଳୀର ଆସର ଦେଖି, ଏକ ରାଜା ଅବଶ୍ୟ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଓ ରାଜନୀତିର ସାର୍ଥକ ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ରାଜା ଅକାରଣରେ ଦାସଙ୍କୁ ରୋଷ କରନ୍ତି, ସେ କଳା ସାପର ବିଷ ପରି ମତିହୀନ ହୁଅନ୍ତି। ନଜରକୁ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ରୋକିବା ଓ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିବା ରୋକିବା ଉଚିତ୍, ବିଶେଷକରି ମନୁଷ୍ୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ସଦା ଦାସମଣ୍ଡଳୀ ପ୍ରତି। ଯେଉଁ ରାଜା ନିଜର ଦାସ ଓ ଆତ୍ମୀୟ ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ଶାସନକୁ ଖେଳର ଭାବେ ନେଇଥାନ୍ତି, ସେ ତ୍ୱରିତ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରାଜିତ ହୁଅନ୍ତି। ଏକ ରାଜା କେବେ ବି ମାତ୍ର କଥାରେ କ୍ରୋଧ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଦାସମାନେ ଦୋଷୀ ନୁହେଁ ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଉଛନ୍ତି ଯଦି, ସେ ନିମ୍ନ ଶାସକ। ଅଲସ୍ୟ ଭୋଗ ଆସ୍ବାଦନ ରାଜା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ଶତ୍ରୁମାନେ ସଂଘର୍ଷରେ ନିମଗ୍ନ, ସେମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସଫଳତାରେ ଲିନ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଶୀଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ଉଦ୍ୟମ, ପ୍ରୟାସ, ସାହସ, ବୁଦ୍ଧି, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରାକ୍ରମ—ଏହି ଛଅ ପ୍ରକାରର ଉତ୍ସାହ ଯାହା ପାଖରେ ଅଛି, ସେ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ କରିପାରିବେ। ଏକ କାର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ଦ୍ୱାରା କରାଗଲେ ବି ଫଳ ମିଳିଲା ନାହିଁ, ତେବେ ତାହାକୁ ଭାଗ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ୍; କିନ୍ତୁ ମାନବୀୟ ପ୍ରୟାସ ସଦା ଜାରି ରଖିବା ଉଚିତ୍। ଏହିପରି ରାଜ୍ୟରେ ବହୁ ପ୍ରକାରର ଦାସ ଅଛନ୍ତି—ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ। ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ କରିବା ଚାହିଁଁଦି। ମୁଁ ଏବେ ଦାସମାନେ କିପରି ପରୀକ୍ଷା କରାଯିବ ଓ ତାଙ୍କର ଗୁଣ କ’ଣ, ସେଥିରେ ଆଲୋଚନା କରିବି। ଯେପରି ଚାରି ପ୍ରକାରରେ ସୁନା ପରୀକ୍ଷା କରାଯାଏ—ଘସିବା, କାଟିବା, ତାପିବା ଓ ପିଟିବା—ସେପରି ଦାସକୁ ଚାରି ଜିନିଷରେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍: ଚରିତ୍ର, ସ୍ୱଭାବ, ସମୟ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ।