ଏକ ସମୟର କଥା, ଜ୍ଞାନୀ ଋଷିମାନେ ମାନବଜୀବନ ଓ ରାଜଧର୍ମ ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେମାନେ କହିଥିଲେ—ଏକ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା କେବେ ଚାବୁକର ମାର ସହିପାରେ ନାହିଁ, ସିଂହ କେବେ ହାତୀର ଗର୍ଜନ ସହିନଥାଏ, ଏବଂ ଏକ ବୀର କେବେ ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇ ଚିତ୍କାର କଲେ ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରେନାହିଁ। ଜୀବନରେ ଯଦି ଧନ ହାରାଇଯିବା କିମ୍ବା ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯିବା ସହ ହେବ, ତଥାପି କେବେ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କର ଚାକରି କରିବାକୁ ଆଶା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଭୁଖା ସିଂହ କେବେ ଘାସ ଖାଏ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ହାତୀର ତାଜା ରକ୍ତ ପିଏ। ଯେଉଁ ମିତ୍ର ଏକଥର ବିଶ୍ୱାସଘାତ କରିଛି, ତାଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ଏକତ୍ରିତ ହେବା ମୃତ୍ୟୁକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିବା ସମାନ; ଏହା ମାନେ ମୂଳ ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରିବା ପରି। ଶତ୍ରୁର ସନ୍ତାନମାନେ ଯେତେବେଳେ ମିଷ୍ଟି ଭାଷା କହନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସମୟ ଆସିଲେ, ସେଇ ଭାଷା ବିପଦର କାରଣ ହୋଇଯାଏ, ବିଷର ପାତ୍ର ପରି ଭୟଙ୍କର। ଏକ ଶତ୍ରୁକୁ ଯଦି ଉପକାର କରି ବଶ କରାଯାଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁକୁ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍—ଏଠି ଏକ କାଠି ପାଏଁ ଅନ୍ୟ କାଠି ବ୍ୟବହାର କରି ଗଡ଼ିକୁ ବାହାର କରିବା ପରି। ଯେଉଁମାନେ ସଦା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ଅବଶ୍ୟ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯିବେ—ନଦୀପାରର ଗଛ ପରି। ଏହି ଜଗତରେ କେବେ କେବେ ଦୁଃଖ ଧନର ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଏବଂ ଧନ କେବେ କେବେ ଦୁଃଖର ଆକାର ନେଇଥାଏ; ଯାହା ଦୁର୍ଦ୍ଦୈବରେ ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୁଇଟି ଅନ୍ତେ ନଶ୍ୱରତାକୁ ନେଇଯାଏ। ମନ ଯେପରି ସମୟ ଅନୁସାରେ ପାପ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତେଣୁ ଭାଗ୍ୟ ଶୁଭ ଥିଲେ ସବୁଠାରୁ ମଙ୍ଗଳ ହୋଇଯାଏ। ଧନ ଖର୍ଚ୍ଚ କରିବା, ଜ୍ଞାନ ଅଧିଗମ କରିବା, ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜିବା ଓ ବ୍ୟବସାୟ କରିବାରେ କେବେ ଲଜ୍ଜା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଧନୀ, ପଣ୍ଡିତ, ରାଜା, ନଦୀ ଓ ଚିକିତ୍ସକ ନାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବିକା, ଭୟ, ଲଜ୍ଜା, ବିନୟ ଓ ଦାନ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ଏକ ଦିନ ମଧ୍ୟ ରହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠାରେ ପଣ୍ଡିତ, ରାଜା, ନଦୀ, ସଜ୍ଜନ ଓ ପଞ୍ଚମ କୌଣସି ଉପସ୍ଥିତି ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ବାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଶୌନକ, ଜ୍ଞାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବାର କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; କେହି ସମସ୍ତ କିଛି ଜାଣିନଥାଏ, କେଉଁଠିଓ ସର୍ବଜ୍ଞ ନାହାନ୍ତି। ଏହି ପୃଥିବୀରେ କେହି ଶତପ୍ରତିଶତ ଜ୍ଞାନୀ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ; ଯିଏ ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବୁଝିପାରେ, ସେଇ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଏଵେ, ସୂତ ରୂପେ ମୁଁ ରାଜା ଓ ତାଙ୍କ ସେବକମାନଙ୍କର ଗୁଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି; ଏକ ଶାସକ ସବୁବେଳେ ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ ରାଜା ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସଦା ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ଜିତି ଏବଂ ଧର୍ମରେ ଦେଶ ଶାସନ କରନ୍ତି। ଗଛରେ ମାଳାକାର ଯେପରି ଫୁଲ ଏକ ଏକ କରି ତୁଳନ୍ତି, ମୂଳ କଟନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ରାଜା ଅନ୍ୟ ଦେଶର ସମ୍ପଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଗାଈ ଦୁଧ ଦେଉଥିବା ବେଳେ କେବଳ ଦୁଧ ନିଆଯାଏ, ତାହା ଖରାପ ହେଲେ ଖାଉନ୍ତି ନାହିଁ, ସେପରି ରାଜା ଅନ୍ୟ ଦେଶର ସମ୍ପଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଗାଈର ଥନ କାଟି ଲୁଣ ମିଳିବା ଆଶା କରିବା ବ୍ୟର୍ଥ, ସେପରି ଅନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଶାସିତ ରାଜ୍ୟ ଉନ୍ନତି କରେନାହିଁ। ତେଣୁ, ରାଜା ଚେଷ୍ଟା କରି ଭୂମିକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବା ଦରକାର; କାରଣ, ଭୂମି ରାଜାଙ୍କୁ କୀର୍ତ୍ତି, ଆୟୁ, ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଓ ବଳ ଦେଉଛି। ଯେଉଁ ରାଜା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ଗୋ-ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିଷ୍ଠା ରଖନ୍ତି ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଜନସାଧାରଣଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିପାରନ୍ତି। ସ୍ଥିର ନ ଥିବା ଧନ ଓ ଶକ୍ତି ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ମନ ଧର୍ମରେ ଲଗି ରହିବା ଉଚିତ୍; କାରଣ, ଧନ ଓ ଶ୍ରୀ ମୂର୍ତ୍ତି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ହରାଯାଏ, ଏଗୁଡ଼ିକ ଏକାଠି ନିଜର ନୁହେଁ। ଇଚ୍ଛା ଆନନ୍ଦଦାୟକ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ଆକର୍ଷଣୀୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନ ନାରୀର ଚଞ୍ଚଳ ଚାହ୍ଣି ପରି ଅସ୍ଥିର। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ମହିଳା ବାଘିଣୀ ପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଆସେ, ରୋଗ ଦୁଶ୍ମନ ପରି ଶରୀରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଜୀବନ ଭାଙ୍ଗିଥିବା ମଟକରୁ ଝରୁଥିବା ପାଣି ପରି ସରିଯାଏ, ଏଠି କେହି ନିଜ ଭଲ ପାଇଁ ନିଜେ କାମ କରେନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନାରୀର ରୂପରେ ମନ ଲାଗେ, କାମବାଣରେ ବିଧୂର ହୁଏ, ତେବେ ସେ ନ ନିଜ ଉପକାର କରେ, ନ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଭଲ କରେ; ତେଣୁ, ପାପ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସଦା ସମ୍ମାନ କରିବା ଦରକାର; କାରଣ, ଜୀବନ ଅନ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁ ତରଙ୍ଗରେ ବିଗଡ଼ିଯାଏ। ଯିଏ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀଙ୍କୁ ମାତା ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଅନ୍ୟର ଧନକୁ ମାଟି ପରି ଗଣନା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ନିଜ ପରି ଭାବନ୍ତି, ସେଇ ନିଜରେ ଜ୍ଞାନୀ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜାମାନେ ଶାସନ ଚାହାନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଆଦେଶ କେହି ବିରୋଧ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ ରାଜା ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି; ତାଙ୍କ ନିଜ ସୁରକ୍ଷା ହେବା ପରେ ଏହି ଧନ ଦ୍ୱିଜମାନେଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ୍। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓଁକାର ଉଚ୍ଚାରଣ କଲେ ରାଜ୍ୟର ଉନ୍ନତି ହୁଏ; ଏପରି ରାଜା ନୀତି ଦ୍ୱାରା ଉନ୍ନତି କରନ୍ତି ଓ ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଶକ୍ତିହୀନ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ଧନ ସଂଗ୍ରହ କରନ୍ତି, ତେବେ ରାଜା ତ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପୁଅ ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ଯିଏ ଧନୀ, ସେଠି ମିତ୍ର, ଜନ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ସମ୍ମାନ ମିଳେ; ଧନ ଅଛି ବୋଲି ଲୋକ ତାଙ୍କୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭାବନ୍ତି। ଧନହୀନ ଲୋକଙ୍କୁ ମିତ୍ର, ପୁଅ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ସାଥୀ ଛାଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଧନ ଫେରିଲେ ସେମାନେ ଫେରିଆସନ୍ତି; ଏହି ଜଗତରେ ଧନ ମନୁଷ୍ୟର ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମୀୟ। ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ନଥିବା ରାଜା ଅନ୍ଧ; ଅନ୍ଧ ଲୋକ ନେତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଶାସ୍ତ୍ର ନ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ କିଛି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ।