ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ସୂତ ମହାମୁନି କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ପରାଶର ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ଜିଜ୍ଞାସା କରିଥିଲେ। ସମୟ ଚକ୍ରରେ, ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟ ହେଉଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ପ୍ରଜାମାନେ କେବେ ହ୍ରାସ ଓ କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଏହି ଯୁଗର ନୀତି ଓ ଆଚରଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଜନମାନେ ପାଇଁ ବେଦ, ସ୍ମୃତି ଏବଂ ସଦାଚାର—ଯେଉଁଠାରେ ବେଦ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇଛି—ସେଠାରେ ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଏହାକୁ ସଦା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ। କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ହେଉଛି ପ୍ରଧାନ ଧର୍ମ, କିନ୍ତୁ କଳିରେ କର୍ତ୍ତା ପୁରୁଷକୁ ଛାଡ଼ାଯାଏ; ଏଠାରେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୀର୍ଘ ବର୍ଷ ଧରି ଶାପ ଭୋଗାଯାଏ। ଏଠି ଠିକ୍ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଷଡ଼୍ ଆଚାର୍ୟ ଦୈନିକ କର୍ମ—ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ, ସ୍ନାନ, ପାଠ, ହୋମ, ଦେବତା, ଅତିଥି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା—ସମ୍ପାଦନ କରାଯାଏ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠା ରଖୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏବଂ ତପସ୍ବୀ ଅପୂର୍ବ ହୁଅନ୍ତି; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ଜିତି ଭୂମି ଶାସନ କରିବା ଉଚିତ। ବୈଶ୍ୟ ବାଣିଜ୍ୟ ଓ କୃଷି କରିବେ; ଶୂଦ୍ର ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବେ। ନିଷିଦ୍ଧ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ, ଚୋରି କିମ୍ବା ଅପରିଚିତାଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ କରିଲେ, ଲୋକ ଅଧୋପତିତ ହୁଏ। ଦ୍ୱିଜ ଲୋକେ କୃଷି କଲେ, କ୍ଷୀଣ ଜୀବକୁ ଅଧିକ କଷ୍ଟ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅର୍ଧ ଦିନ ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କର୍ମରେ ବ୍ୟତୀତ କରିବା ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବାକୁ ଦେବା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ। ପଞ୍ଚ ମହାୟଜ୍ଞ କରିବା, କଠୋର ନିନ୍ଦା ତ୍ୟାଗ କରିବା, ତିଳ ତେଲ ବିକ୍ରୟ ନ କରିବା ଏବଂ ଛାଡ଼ଘରରେ ଯଜ୍ଞ କରିଲେ ପାପ ହୁଏ। କୃଷକ ରାଜାକୁ ଏକ ଷଷ୍ଠାଂଶ, ଦେବତାଙ୍କୁ ଏକ ବିଂଶତିଂଶ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ତିରିଶି ଦେଇଲେ, ସେ ଦୋଷୀ ହୁଏ ନାହିଁ। ଯଦି ଏହି ବିଭାଗ ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ କୃଷକ ଚୋର ହେବେ। ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ଅଶୁଚି ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ତିନି ଦିନରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦଶ ଦିନ, ବୈଶ୍ୟ ବାର ଦିନ ଓ ଶୂଦ୍ର ଏକ ମାସରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ନିଜେ ଅଲଗା ଘରେ ଥିବା ଉତ୍ତରାଧିକାରୀମାନେ ପୃଥକ୍ ପିଣ୍ଡ ଦେବେ। ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ଅପମୃତ୍ୟୁରେ ଚାରି ଦିନ ଦଶ ରାତି ଅଶୁଚି ଥାଏ; ପୁରୁଷ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ଛଅ ରାତି ଓ ପଞ୍ଚମ ଦିନରେ ପାଞ୍ଚ ଦିନ। ଚଉଠ ଦିନରେ ଚାରି ରାତି ପରେ, ସପ୍ତମ ଦିନରେ ତିନି ଦିନ ପରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଦୂର ଦେଶରେ ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଦାନ୍ତ ଆସିନାହିଁ, କିମ୍ବା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଜନ୍ମ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି କାର୍ଯ୍ୟ, ପିଣ୍ଡଦାନ କିମ୍ବା ଜଳ ଦାନ ଦରକାର ନାହିଁ। ଯଦି ଗର୍ଭ ଗର୍ଭବତୀ ନାରୀରୁ ହାରାଯାଏ କିମ୍ବା ବାହାରିଯାଏ, ତେବେ ଯେତେ ମାସ ଗର୍ଭ ରହିଥିଲା, ସେତେ ଦିନ ଅଶୁଚି ରହିବ। ନାମକରଣରେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି, ପ୍ରଥମ ମୁଣ୍ଡନରେ ଏକ ଦିନ ଏକ ରାତି, ବ୍ରତରେ ତିନି ରାତି ଏବଂ ପରେ ଦଶ ଦିନ। ଚଉଠ ଦିନରୁ ଶୁଧାନ୍ତି, ପଞ୍ଚମ ଓ ଷଷ୍ଠ ଦିନରେ ହାନି ହୁଏ। ଛାତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ମାନେ ସଂସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। କୁଶଳୀ, ବୈଦ୍ୟ, ଦାସୀ, ଦାସ, ସେବକ, ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ, ବେଦପାଠୀ ଓ ରାଜାମାନେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ମାତା ଦଶ ଦିନରେ ଶୁଦ୍ଧ, ପିତା ଜନ୍ମରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଶୁଦ୍ଧ। ତୁମେ ଅଶୁଚି ଥିଲେ ଜଳ ଛିଟିଲେ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅ। ବିବାହ, ଉତ୍ସବ ଓ ଯଜ୍ଞରେ ମୃତ୍ୟୁ କିମ୍ବା ଅଶୁଚି ଆସିଲେ, ପୂର୍ବ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କ୍ଷୁଦ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଚି ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ ଧରାଯାଏ। ଗୋଚୋର ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ଏକ ରାତି ଅଶୁଚି ରହିବ। ଏକାକୀ ଶିଶୁ ଶବ ବହିଲେ ପ୍ରାଣାୟାମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି; ଶୂଦ୍ର ଶବ ବହିଲେ ତିନି ରାତି ଅଶୁଚି। ଆତ୍ମହତ୍ୟା, ବିଷ, ଅନ୍ଧକାର କିମ୍ବା ସାପ ଦଂଶରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ କୌଣସି କ୍ରିୟା ନାହିଁ। ସାପ ଦଂଶିତ ଗାଈ କିମ୍ବା କୀଟ ଦଂଶିତ ଗାଈକୁ ଛୁଇଁଲେ ଶୁଦ୍ଧି ଅତି କଷ୍ଟରେ ମିଳେ। ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଅନ୍ୟାୟ କିଛି ନ ହୋଇ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଜଣେ ଜୀବନ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀ ପତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଇଥାଏ, ସେ ସାତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମହିଳା ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇବେ ଏବଂ ପୁନି ପୁନି ବିଧବାତ୍ୱ ଭୋଗିବେ। ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ଶିଶୁ ହତ୍ୟା କରେ, ନିଷିଦ୍ଧ ପୁରୁଷଙ୍କ ସମ୍ମିଳନ କରେ କିମ୍ବା ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେ 'ସୂକରୀ' କହାଯାଏ। ନିଷିଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ସହ ଯେଉଁମାନେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି, ବ୍ରତ କରନ୍ତି କିମ୍ବା ଗୁରୁତର ପାପ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଜଳ କ୍ରିୟାର ଅଧିକାର ହରାଇଦିଅନ୍ତି। ଉତ୍ପନ୍ନ, କ୍ଷେତ୍ର ଓ ପିତାରୁ ଜନ୍ମିତ ପୁଅମାନେ ପିତା ପାଇଁ ପିଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଦତ୍ତକ ପୁଅ କିମ୍ବା ଝିଅ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି କଷ୍ଟରେ ମିଳେ। ଦାତା ଓ ପୂର୍ବିକ ଦୁହେଁ ଗୁରୁତର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବେ, ଚନ୍ଦ୍ରୟାଣ ବ୍ରତ କରିବେ, କୁବ୍ଜ, ବାମନ, ନପୁଂସକ, କ୍ଲିବ, କିମ୍ବା ମୂଢ଼ ଲୋକ ପାଇଁ। ଜନ୍ମ ଅନ୍ଧ, ବଧିର କିମ୍ବା ମୌନ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଘୋଷଣା କରିଲେ କୌଣସି ଦୋଷ ନାହିଁ। ପତି ହରାଇଗଲେ, ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, ସନ୍ନ୍ୟାସୀ ହେଲେ, କ୍ଲିବ କିମ୍ବା ପତିତ ହେଲେ, ଅଶୁଚି ହୁଏ। ପଞ୍ଚ ଦୁର୍ଗତିରେ ପତି ହରାଇଗଲେ, ନାରୀ ଦ୍ୱିତୀୟ ପତି ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ। ଯେଉଁ ସ୍ତ୍ରୀ ପତି ସହିତ ଏକାଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରେ, ସେ ତାଙ୍କ ଶରୀରର ଲୋମ ସଂଖ୍ୟା ଯେତେ ବର୍ଷ, ସେତେ ବର୍ଷ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରିଥାଏ। ଜଣେ ପୁରୁଷ କୁକୁର କିମ୍ବା ଏପରି ପଶୁ ଦଂଶିତ ହେଲେ, ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯଦି ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ କିମ୍ବା ଚଣ୍ଡାଳ ଓ ଅନ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା ହୁଏ, ତେବେ ସେ ଅଗ୍ନିମୟ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ। ଏହି ହାଡ଼କୁ ଦୁଧରେ ଧୋଇ, ନିଜ ଅଗ୍ନିରେ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦଗ୍ଧ କରିବା ଉଚିତ; ବିଦେଶରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ, କୁଶ ଘାସର ଏକ ପୁତୁଳି ତିଆରି କରି ତାହାକୁ ଦଗ୍ଧ କରିବେ। କଳା କୃଷ୍ଣମୃଗ ଛାଲି ଛାଡ଼ି, ଛଅ ଶତ ପଳାଶ ପତ୍ର ରଖି, ଶମୀ ଦାଳ ପୁରୁଷ ଅଙ୍ଗ ଉପରେ, ନିମ୍ନାଗ୍ନି ଉପରେ ରଖିବେ। ଡାହାଣ ହାତରେ ମୁସଳ, ବାମ ହାତରେ ଖଳ ଧରିବେ; ଖଳ ପାଖରେ, ମୁସଳ ପଛରେ ରଖିବେ।