ଏହି ଗଭୀର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ ବିବେଚନାରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଋଷି କହିଲେ—ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତର ନିର୍ଣ୍ଣୟ ବିଷୟରେ ମୁଁ ଆଲୋଚନା କରିବି, ଏହି କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ। ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଶକ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏକଶେଉଁଚାଳିଶି ଟି ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ, ଦିନକୁ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ପିଣ୍ଡ ଦାନ ସହିତ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ପାପ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇନାହିଁ, ସେଗୁଡିକୁ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି କରାଯାଏ। ଯିଏ ଧର୍ମ ଲାଗି କୃଚ୍ଛ୍ର ବ୍ରତ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମହା ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଶ୍ରୀଗରୁଡ ପୁରାଣର ପ୍ରଥମଖଣ୍ଡର ଆଚାରଖଣ୍ଡର 'ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିବେକ' ନାମକ ଏକଶେପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ ଏଠି ସମାପ୍ତ ହୁଏ। ପରେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶୁଦ୍ଧି କେମିତି କରିବା ଯଥାଯଥା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମୁଁ କହିବି, ଓ ବ୍ରତୀ ଜନମାନେ, ଶୁଣ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍, ତାଙ୍କୁ ଦାହ କିମ୍ବା ଜଳ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଦାହ କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହ ଯାଇ, ସାଧାରଣ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଦାହ କରି, ଯମ ସୂକ୍ତ ପାଠ କରିବା ଉଚିତ। ଯଦି ସେ ଉପନୟନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ଥିଲେ, ଉଚିତ ବିଧିରେ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ। ସପ୍ତମ କିମ୍ବା ଦଶମ ଦିନେ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଜଳ କୂଳକୁ ଯିବେ। ଏହି ପାପ ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ତେଣୁ ପିତୃଦିଗ୍ରେ ମୁହଁ କରି ତର୍ପଣ କରିବା ଉଚିତ। ଏହିପରି ମାମା, ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଦାନ କରାଯିବ। ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶ୍ୱଶୁର, ଓ ଋତ୍ୱିଜ୍ମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଶାନ୍ତ ଭାବେ ଏକଥର ଜଳ ଦାନ କରନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପାଷଣ୍ଡି, ପତିତ, ଅବ୍ରତୀ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ, ନାରୀ, କିମ୍ବା କାମୀମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଜଳ ଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ। ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା ବା ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିବାଙ୍କୁ ପାଇଁ ଶୁଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଜଳ ଦାନ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜୀବନ ଅସ୍ଥାୟୀ। ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଶକ୍ତି, ତାହା କରି ଘରକୁ ଫେରିବା ଉଚିତ; ଘର ଦ୍ୱାରେ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ରଖିବା ପ୍ରଥା ଅଛି। ମୁଁହ ଧୋଇ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଗୋମୟ, ଗୋମୂତ୍ର, ଓ ସୋରିଷ ଛୁଇଁ, ପାଥର ଛୁଇଁ, ଦୀରେ ଦୀରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ଉଚିତ। ମୃତଦେହ ଛୁଇଁଥିଲେ ଯାହା ଶୁଦ୍ଧିର କ୍ରମ, ଏହା ସେଇ ସମୟରେ ଅନ୍ୟମାନେ ସ୍ନାନ ଓ ସଂୟମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବଜାରରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଥିବେ, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିରେ ଶୁଇବେ; ପିଣ୍ଡ ଦାନ ପାଇଁ ତିନି ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ। ଏକ ଦିନ ଖୋଲା ଜାଗାରେ ଜଳ ଓ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡରେ ଦୁଧ ରଖିବା ଉଚିତ। ବୈତାନ ପୂଜା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଦାନ୍ତ ସହ କ୍ଷୁଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଶୁଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି; ମୁଣ୍ଡନ ପାଇଁ ରାତିର ଅଶୁଚି ମନ୍ତ୍ରଣା କରାଯାଏ; ତିନି ରାତି କିମ୍ବା ଦଶ ରାତି ଅଶୁଚି ରହିଥାଏ। ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ଶିଶୁମାନେ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦୁଇଁଥିରେ ମାତୃଙ୍କୁ ମାତ୍ର ଅଶୁଚି ହୁଏ। ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦିନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ; ଦଶ, ବାର, ପନ୍ଦର ଦିନ ବିଭିନ୍ନ ବର୍ଣ୍ଣ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଶିଶୁମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ତିରିଶ ଦିନ ଅଶୁଚି ରହିଥାଏ; ବିବାହ ନହୋଇଥିବା ଝିଅମାନେ ଓ ଶିଶୁମାନେ ପାଇଁ ଏହିପରି ଶୁଦ୍ଧି ନିୟମ। ଗୁରୁ, ଶିଷ୍ୟ, ମାମା, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୂତପୁରୁଷ ପୁଅ, ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଅନ୍ୟଠାରେ ଥିବା ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ନେଇ ଦିନ ରେ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ରାଜା ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ହତ, ଓ ଆତ୍ମହତ୍ୟା ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। ବିଷ ଓ ଏହା ସମାନ କାରଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ କୌଣସି ଅଶୁଚି ନାହିଁ; ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଦୀକ୍ଷିତ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଦାନୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଦାନ, ବିବାହ, ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ, ଭୂମି ଅସ୍ଥିରତା, ଓ ବଡ଼ ବିପଦ ସମୟରେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଦ୍ଧି ହୁଏ। କାଳ, ଅଗ୍ନି, କ୍ରିୟା, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମନ, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ପାଠ, ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ, ଉପବାସ—ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଶୁଦ୍ଧିର କାରଣ। ଅନ୍ୟାୟ କରିଥିବାଙ୍କ ଦାନ, ନଦୀ ଧାରା ମଧ୍ୟ ଶୁଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଅପଦ୍ରବ୍ୟସ୍ଥିତିରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟ କାମ କରି ପାରିବେ। ଫଳ, ସୋମ, ବସ୍ତ୍ର, ଶାକ, ଦହି, ଦୁଧ, ଘିଅ, ଜଳ, ତିଳଭାତ, ରସ, ଲୁଣ, ମଧୁ, ଲାକ, ପକା ଖାଦ୍ୟ, ହବି—ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଉପଯୋଗ କରିପାରିବେ। ବସ୍ତ୍ର, ପାଥର, ମଦ୍ୟ, ଫୁଲ, ଶାକ, ମାଟି, ଚମଡ଼, କୃଷ୍ଣାଜିନ, ପଟ, ଲୁଣ, ଓ ମୁଦ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗ ଯୋଗ୍ୟ। ବୈଶ୍ୟମାନେ ତେଲ ଛାଡ଼, ମୂଳ, ଗନ୍ଧଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତିଳ ଓ ଧାନ ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଜୀବିକା ପାଇଁ ମାତ୍ର ବିକ୍ରୟ କରିପାରିବେ। ଲୁଣ ଓ ଏହା ସମାନ ଜିନିଷ ବିକ୍ରୟ ନ କରିବା ଉଚିତ; ଦ୍ୱିଜ ଅପଦ୍ରବ୍ୟସ୍ଥିତିରେ ନିମ୍ନଜାତିରୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅଲିପ୍ତ। କୃଷି ଓ ଏହା ସମାନ କାମ କରିପାରିବେ, କିନ୍ତୁ ଘୋଡ଼ା ବିକ୍ରୟ ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯଦି ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ଦରିଦ୍ର ଓ ଅନାଥ, ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଧର୍ମମୟ ଜୀବିକା ଦେଇବେ। ଏହି ସମୟରେ ସୂତ କହିଲେ—ପରାଶର ମହାର୍ଷି ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମ କଣ? ପ୍ରତି ସୃଷ୍ଟି ଓ ପ୍ରଳୟରେ ଜୀବମାନେ କମିଯାନ୍ତି କି ବଢ଼ିଯାନ୍ତି? ବେଦ, ସ୍ମୃତି, ଓ ଶିଷ୍ଟାଚାର—ଯାହା ବେଦ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ସେହି ସବୁ ଦ୍ୱିଜମାନେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଧର୍ମ ଭାବରେ ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ମନୁ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କହିଛନ୍ତି। କଳିଯୁଗରେ ଦାନ ହେଉଛି ଧର୍ମ, କିନ୍ତୁ କଳିରେ କର୍ତ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ; ଏଠାରେ ପାପ କାର୍ଯ୍ୟ ବର୍ଷଘରି ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଉଚିତ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଷଡଉପଚାର କର୍ମ—ସନ୍ଧ୍ୟା, ସ୍ନାନ, ଜପ, ହୋମ, ଦେବ, ଅତିଥି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ପୂଜା ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ନିଷ୍ଠାବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ତ୍ୟାଗୀମାନେ ଏହିଯୁଗରେ ଅପୂର୍ବ; କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁ ଦଳକୁ ଜୟ କରି ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିବେ।