ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ଶ୍ରୀୟୁତ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମହାର୍ଷି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ, ସେ କହିଛନ୍ତି, ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ମାନେ ଗାଈର ଦୁଧ, ଦହି, ମୁତ୍ର, ଗୋମୟ ଏବଂ ଘୃତ ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦ୍ରବ୍ୟର ସଂଯୋଗ। ପରେ, ଏହି ଦ୍ରବ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଶୁଧ୍ଧିକରଣ କରୁଥିବା ପଦାର୍ଥ ସହିତ ଛଅ ଦିନ ଧରି, ଉପବାସ ସହ କ୍ରମେ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ କହିଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ, ଅଞ୍ଜିର, ଉଡୁମ୍ବର, ପଦ୍ମ, ବେଲ ଏବଂ କୁଶ ତୀରୁ ନିଆଯାଇଥିବା ପତ୍ର ଜଳ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ। ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ୟକ୍ତିକ୍ରମେ ତାପିତ ଦୁଧ, ଘୃତ ଏବଂ ଜଳ ପିଇବାକୁ ଉଚିତ। ଏହି ସମୟରେ ରାତିରେ ଏକା ଭୋଜନ କରିବା, ଏବଂ ଭିକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ମିଳେ ତାହା ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିୟମ। ଏହି ଭାବରେ ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ତ୍ରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କୁହାଯାଏ। ଏହାପରେ ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିଷୟରେ କୁହାଯାଇଛି, ଯାହା ଏକୋଇଶି ଦିନ ଧରି କେବଳ ଦୁଧ ଦ୍ୱାରା କରାଯିବ। ପ୍ରତିଦିନ କ୍ରମେ ତେଲ ତୋରା, ଡାଲ, ଖଟା ଝୋଲ ଏବଂ ସକ୍ତୁ ଚୁଣା ଗ୍ରହଣ କରିବା ନିୟମ। ଏହି ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରକ୍ରିୟାକୁ ତିନି ରାତି କ୍ରମେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। ଏହାପରେ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଶିଖ୍ୟଣ୍ଡ ପକ୍ଷୀର ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଦିନକୁ ଅନୁସାରି ନିୟମିତ ଭାବେ ତିଥି ପିଣ୍ଡଦାନ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଯେ କୌଣସି ଉପାୟରେ ଏହି ପିଣ୍ଡଦାନ ଶତଚତୁର୍ଦ୍ଧି (୧୪୦) ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ସହିତ, ଦିନକୁ ତିନିଥର ବିଶେଷ ଭାବେ ସ୍ନାନ କରି, ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ସହିତ ପିଣ୍ଡଦାନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେଉଁ ପାପ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶିତ ନୁହେଁ, ସେହି ପାପ ପାଇଁ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ। ଯେଉଁଜଣ କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରନ୍ତି, ଧର୍ମ କାମନା କରି, ସେ ମହତ୍ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହିପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶୁଧ୍ଧି ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଛନ୍ତି—ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶବଦାହ କିମ୍ବା ଜଳଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଅନ୍ୟାନ୍ୟାତ୍ମୀୟମାନେ ଶ୍ମଶାନରୁ ଫେରି, ସାଧାରଣ ଅଗ୍ନି ସହ ଯମ ସୂକ୍ତ ପଢିବେ। ଯଦି ସେ ଉପନୟନ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର କରିଥିଲେ, ତେବେ ଉଚିତ୍ ରୀତିରେ ଦାହ କରିବେ; ସପ୍ତମ କିମ୍ବା ଦଶମ ଦିନରେ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଜଳନିକଟକୁ ଯିବେ। ପିତୃମାନେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରନ୍ତି, ପିତୃଦିଗକୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ; ଏହିପରି ମାମା, ଗୁରୁ ଓ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜଳକ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ। ପୁଅ, ସ୍ନେହୀ, ସ୍ତ୍ରୀ, ଶ୍ଵଶୁର ଓ ଋତ୍ବିଜ୍ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏକଥର ଜଳ ଦେଇବେ। କିନ୍ତୁ, ପାଖଣ୍ଡୀ, ପତିତ, ଅବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଅନ୍ତ୍ୟଜ, ମହିଳା କିମ୍ବା କାମୀଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳଦାନ ନିଷିଦ୍ଧ। ମଦ୍ୟପାନ କିମ୍ବା ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୁଧ୍ଧି କିମ୍ବା ଜଳଦାନ ନାହିଁ; ଏହିପରି ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଜୀବନ ଅନିତ୍ୟ। ଯେଉଁଯେଉଁ କ୍ରିୟା କରିପାରିବେ, ସେଉଁଠି ଅନୁଷ୍ଠାନ ସମାପ୍ତ କରି ଘରକୁ ଫେରିବେ, ଦ୍ୱାରରେ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ରଖିବେ। ପରେ ମୁଁହ ଧୋଇ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଗୋମୟ, ଗୋମୁତ୍ର ଓ ସୋରିସ ଛୁଇଁ, ପାଖରେ ପାଥର ଛୁଇଁ ଧୀରେ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବେ। ମୃତକଙ୍କୁ ଛୁଇଁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହିପରି ସ୍ନାନ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ କିଣିଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭୂମିରେ ଶୁଇବେ; ପିଣ୍ଡଦାନ ପାଇଁ ତିନି ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ନିୟମ। ଏକ ଦିନ ପାଇଁ ଖୋଲା ଜାଗାରେ ଜଳ ଓ ମାଟି ଭାଣ୍ଡରେ ଦୁଧ ରଖିବେ; ବୈତାନ କ୍ରିୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ରକ୍ରିୟା କରିବେ। ଯେଉଁ ଶିଶୁ ଦାନ୍ତ ସହ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତୁରନ୍ତ ଶୁଧ୍ଧି; ମୁଣ୍ଡନ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଅଶୁଚି ଥାଏ; ତିନି ରାତି ଓ ପରେ ଦଶ ରାତି ଅଶୁଚି ନିୟମ। ମୃତ୍ୟୁ ଅଶୁଚି ତିନି କିମ୍ବା ଦଶ ଦିନ ଥାଏ; ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଶୁଚି କେବଳ ମାତାଙ୍କୁ ଲାଗେ। ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ଦିନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ଦଶ, ବାର, ପନ୍ଦର ଦିନ ଅଶୁଚି ନିୟମ। ଶିଶୁ ମୃତ୍ୟୁରେ ତିରିଶ ଦିନ ଅଶୁଚି ଥାଏ; ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିନା ବିବାହିତ ଝିଅ ଓ ଶିଶୁ ପାଇଁ ଶୁଧ୍ଧି ନିୟମ। ଗୁରୁ, ଶିଷ୍ୟ, ମାମା, ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଅପତ୍ନୀୟ ପୁଅ, ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଯାହାଁଠି ଅଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଦିନରେ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ଅବସରରେ ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ। ରାଜା, ଗାଈ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ହତ, କିମ୍ବା ଆତ୍ମହତ୍ୟା ହେଲେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଧ୍ଧି। ବିଷ ଓ ଏହା ସମାନ କାରଣରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ଅଶୁଚି ନାହିଁ; ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ନିୟମିତ ଉପବାସୀ, ଦାନୀ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ସେମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅଶୁଚି ନାହିଁ। ଦାନ, ବିବାହ, ଯଜ୍ଞ, ଯୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ଦେଶ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ, କିମ୍ବା ବିପଦରେ ତୁରନ୍ତ ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ। କାଳ, ଅଗ୍ନି, କ୍ରିୟା, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମନ, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଉପବାସ—ଏହି ସବୁ ମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଶୁଧ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ଅନୁଚିତ କର୍ମରୁ ଅର୍ଜିତ ଦାନ, ନଦୀର ଧାରା ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧି ଦେଇଥାଏ; ଦ୍ୱିଜାତି ଦୁଃଖରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିମ୍ବା ବୈଶ୍ୟର କାମ କରିପାରନ୍ତି। ଫଳ, ସୋମ, ବସ୍ତ୍ର, ଶାକ, ଦହି, ଦୁଧ, ଘୃତ, ଜଳ, ତିଳ ଭାତ, ରସ, ଲୁଣ, ମଧୁ, ଲାକ୍ଷା, ପକା କ୍ଷୀର, ହୋମ—ଏହି ସବୁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧି ହୁଏ। ବସ୍ତ୍ର, ପାଥର, ମଦ୍ୟ, ଫୁଲ, ଶାକ, ମାଟି, ଚମଡ଼ା ଚପ୍ପଲ, କୃଷ୍ଣା ଚର୍ମ, ପଟ, ଲୁଣ ଓ ବିନ୍ଦୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଧ୍ଧିକରକ। ବୈଶ୍ୟମାନେ ତେଲ ତୋରା, ମୂଳ, ସୁଗନ୍ଧ ଦ୍ରବ୍ୟ ବିକ୍ରୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତିଳ ଓ ଧାନ ମାତ୍ର ଧର୍ମ କିମ୍ବା ଜୀବିକା ପାଇଁ ବିକ୍ରୟ କରିପାରନ୍ତି। ଏହିପରି, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ଶୁଧ୍ଧିର ଏହି ମହାତ୍ମ୍ୟ ପ୍ରକାଶ କରି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି।