ଏହି ପବିତ୍ର ଗରୁଡ଼ ପୁରାଣରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମହାର୍ଷି କଥାହୁଏ—ଯଦି କୌଣସି ଦୋଷ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇନଥାଏ, ତେବେ ଏହାର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଗୁପ୍ତଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ପାଇଁ ସ୍ନିଗ୍ଧ ଦୁଧ ଦେଇଥିବା ଗାଈ ଦାନ କରି, ପବିତ୍ର ପାଣିରେ ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଚଳା ପାଣିରେ ଚାଳିଶିଟି ଘୃତ ହୋମ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଯେଉଁମାନେ ମଦ୍ୟପାନ କରିଛନ୍ତି, ସୁନା ଚୋରି କରିଛନ୍ତି, କିମ୍ବା ପାଣିରେ ରୁଦ୍ର ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଶତବାର ପ୍ରାଣାୟାମ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଦ୍ବିଜମାନେ ଉପବାସ କରି, ଶୁକ୍ର, ମଳ ଓ ମୂତ୍ର ଚଖିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହା ସହିତ, ଏକୋନେ ରୁଦ୍ର ପାଠ କଲେ, ଦ୍ବିଜମାନେ ପାପ ନାଶ ପାଆନ୍ତି। ଏପରି କରିଲେ, ପାପ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେନାହିଁ ଓ ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ୟ, ଦୟା, ଖ୍ଷମା, ଧ୍ୟାନ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଶୂଚିତା, ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହା ସହିତ, ସ୍ନାନ, ମୌନବ୍ରତ, ଉପବାସ, ହୋମ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ମଧ୍ୟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ଆସେ। ପଞ୍ଚଗବ୍ୟ ମାନେ ହେଉଛି—ଗାଈର ଦୁଧ, ଦହି, ମୂତ୍ର, ଗୋମୟ ଓ ଘୃତ। ଏହି ପଦାର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଶୁଧ୍ଧିକରକ ସାମଗ୍ରୀ ସହିତ ଛଅ ଦିନ ଧରି, ଉପବାସ ସହିତ ସେବନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଅଞ୍ଜଳି ତଳ, ଉଦୁମ୍ବର, ପଦ୍ମ, ବିଲ୍ବ ଓ କୁଶ ଗଛର ପତ୍ରର ଜଳ ନେଇ, ପ୍ରତିଦିନ ପ୍ରଥମେ ତାପିତ ଦୁଧ, ପରେ ଘୃତ, ତାପରେ ଜଳ ପିଇବା ନିୟମ। ଏହି ସମୟରେ ଏକବେଳା ରାତିରେ କିମ୍ବା ଭିକ୍ଷାରେ ପାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେପରି ଯାହା ଉପଲବ୍ଧ, ଏହି ଉପବାସକୁ ତ୍ରିପ୍ରକାର ପ୍ରଜାପତ୍ୟ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହାପରେ ଅତିକୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଅଟେଇଶି ଦିନ ଦୁଧ ଖାଇ କରିଥାଏ। ପ୍ରତିଦିନ ତେଲ ତୋଷା, ଡାଲ, ଖଟା ଜଲି, ଓ ସକ୍ତୁ ପିଠା ଖାଇବା ନିୟମ ଅଛି। ପ୍ରତିଟିକୁ ତିନି ରାତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କ୍ରମିକ ଭାବେ କରିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଶିଖଣ୍ଡ ପକ୍ଷୀର ସଂଖ୍ୟା ପରି ଦିନକୁ ଦିନ ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ଯାହା ଶକ୍ତି, ଏହିପରି ଏକ ଶତଚାଳିଶି (୧୪୦) ପିଣ୍ଡ ଦାନ କରିବା ଉଚିତ୍। ପ୍ରତିଦିନ ତିନିଥର ସ୍ନାନ କରି, ପିଣ୍ଡ ଦାନ ସହିତ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଯେଉଁ ପାପ ପାଇଁ ବିଶେଷ କୌଣସି ବିଧି ନାହିଁ, ସେଥିରେ ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ହୁଏ। ଯେଉଁଠି ଧର୍ମ ଲାଗି କୃଚ୍ଛ୍ର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କରାଯାଏ, ସେଠି ବ୍ୟକ୍ତି ମହା ଶ୍ରେୟସ୍ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏହିପରି ନିୟମଗୁଡ଼ିକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରି, ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା—ଏହା ହେଉଛି ‘ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କଥିତ ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ବିବେକ’ ନାମକ ଅଧ୍ୟାୟ। ଏବେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ପୁନି କହିଲେ—ହେ ବ୍ରତୀଜନମାନେ, ଏବେ ମୃତଦେହ ପବିତ୍ରତା ବିଧି ବିଷୟରେ କହିବି। ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ଥିବା ଶିଶୁ ପାଇଁ ନ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ୍, ନ ତର୍ପଣ। ଅନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ଶ୍ମଶାନରୁ ଫେରିବା ସମୟରେ, ଯେଉଁମାନେ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ନ୍ତି, ସେମାନେ ସାଧାରଣ ଅଗ୍ନିରେ ଯମ ସୂକ୍ତ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ୍। ଯଦି ମୃତକ ବ୍ରତଦ୍ଧାରୀ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରୀ ଥିଲେ, ନିୟମାନୁସାରେ ଦାହ କରିବା ଉଚିତ୍। ସପ୍ତମ କିମ୍ବା ଦଶମ ଦିନରେ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଜଳ ନିକଟକୁ ଯିବେ। ଏହି ପାପଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ପିତୃଦିଗ୍ ଦେଖି। ମାତୃପିତା, ଆଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଜଳ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ପୁଅ, ବନ୍ଧୁ, ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଶ୍ବଶୁର, ଓ ଋତ୍ବିଜ୍ମାନେ ନାମ ଓ ଗୋତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଏକଥର ଜଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କଥାବାର୍ତ୍ତା ସହିତ। କିନ୍ତୁ ନାସ୍ତିକ, ପତିତ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ନୁହଁ, ଚଣ୍ଡାଳ, ସ୍ତ୍ରୀ, କିମ୍ବା କାମାଚାରୀ ପାଇଁ ତର୍ପଣ ନ କରିବା ଉଚିତ୍। ମଦ୍ୟପାନ କରିଥିବା କିମ୍ବା ଆତ୍ମହତ୍ୟା କରିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ପବିତ୍ରତା କିମ୍ବା ତର୍ପଣ ନାହିଁ—ଏହିପରି ଲୋକ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ଶରୀର ଅସ୍ଥାୟୀ। ଯେପରି ସମ୍ଭବ, କ୍ରିୟା ସମାପ୍ତ କରି ଘରକୁ ଫେରିବା ଉଚିତ୍; ଘର ଦ୍ୱାରରେ ନିମ୍ବ ପତ୍ର ରଖିବାକୁ କୁହାଯାଇଛି। ମୁଁହ ଧୋଇ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ଗୋମୟ, ଗୋମୂତ୍ର ଓ ସୋରିଷ ଛୁଇଁ, ପଥର ଛୁଇଁ ଧୀରେ ଘରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ନିୟମ। ମୃତକ ସ୍ପର୍ଶ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ନାନ ଓ ସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ଏହି କ୍ରିୟାରେ ଅନ୍ୟମାନେ ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁମାନେ ବଜାରୁ ଖାଦ୍ୟ ଆଣିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଭୂମିରେ ଶୁଇବେ; ପିଣ୍ଡ ଦାନ ପାଇଁ ତିନି ଦିନ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଉଚିତ୍। ଏକ ଦିନ ଖୋଲା ଜାଏଗାରେ ଜଳ ଓ ମାଟିର ଭାଣ୍ଡରେ ଦୁଧ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ; ବୈତାନ କ୍ରିୟା ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କ୍ରିୟା କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁଠି ଦାନ୍ତ ସହିତ ଜନ୍ମ ହୋଇଛି, ସେଠି ତୁରନ୍ତ ପବିତ୍ରତା ହୁଏ; ମୁଣ୍ଡନ ପାଇଁ ରାତିର ଅଶୌଚ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ନିୟମାନୁସାରେ ତିନି ରାତି, ପରେ ଦଶ ରାତି ଅଶୌଚ ନିୟମ ଅଛି। ତିନି ରାତି କିମ୍ବା ଦଶ ରାତିକୁ ମୃତ୍ୟୁଜନିତ ଅଶୌଚ କୁହାଯାଏ; ଦୁଇ ବର୍ଷରୁ କମ୍ ଥିବା ଶିଶୁ ପାଇଁ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅଶୌଚ କେବଳ ମାତାକୁ ଲାଗେ। ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଦିନ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ରତା ହୁଏ; ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ବୈଶ୍ୟ ପାଇଁ ଦଶ, ବାର, ଓ ପନ୍ଦର ଦିନ ଅଶୌଚ ନିୟମ ଅଛି। ଏହିପରି ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ମହାର୍ଷି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ଓ ପବିତ୍ରତାର ନିୟମ ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯାହା ଧର୍ମ ପଥରେ ଚାଲିବା ପାଇଁ ଆମକୁ ଆଲୋକିତ କରେ।