ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ବିଦ୍ୱାନ ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଗଣପତି ପୂଜାର ବିଧି ବିବରଣ କରୁଥିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଦୂର୍ବା ଘାସ, ସୋରିସ ଫୁଲ ଓ ଶେଷରେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ପୂଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ପୂଜା କରି, ଭକ୍ତ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ— "ମୋତେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଖ୍ୟାତି ଓ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦିଅ, ହେ ଦେବୀ!" ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଧଳା ବସ୍ତ୍ର ଓ ଚନ୍ଦନ ଦେଇ ଭୋଜନ କରାଯିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ କର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ। ଏଠିରେ ଏହି ଶତତମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହାକୁ "ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କଥିତ ଗଣପତି ପୂଜା ବିବରଣ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ଯେଉଁମାନେ ଧନ, ଶାନ୍ତି କିମ୍ବା ଗ୍ରହଦୋଷରେ ପୀଡିତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଗ୍ରହଶାନ୍ତି ବିଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ମଙ୍ଗଳ, ବୁଧ ଓ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ତାମ୍ବା, କଂସା, ସ୍ଫଟିକ, ରକ୍ତଚନ୍ଦନ ଓ ସୁନାର ମୂର୍ତ୍ତି ସଜାଯିବ। ଏହି ମୂର୍ତ୍ତିଗୁଡିକୁ ଲାଲ, ଧଳା, ପୁଣି ଲାଲ, ହଳଦିଆ, ହଳଦିଆ, ଧଳା ଓ କଳା ରଙ୍ଗରେ ଚିତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର। ଏହି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ସୁନା ବସ୍ତ୍ର, ସୁଗନ୍ଧିତ ଫୁଲ, ଗନ୍ଧ, ବାହୁଲା, ଧୂପ ଓ ଗୁଗୁଳୁ ଦିଆଯିବ। ଅଗ୍ନିକୁ ଦେବତାମାନେ ଆହ୍ୱାନ କରିଛନ୍ତି, ଯେପରିକି ଆକାଶର ଶୀର୍ଷକୁ ତାଣି ନେଉଛନ୍ତି। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କହାଯାଏ, "ସମସ୍ତ ଉପଚାର ଦିଅ, କାରଣ ସମସ୍ତ କିଛି ଖାଦ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।" ଅର୍କ, ପଳାଶ, ଖଦିର, ଅପାମାର୍ଗ, ପିପ୍ପଳ—ଏହି ଗଛମାନେ ପୂଜାରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୁଏ। ମଧୁ, ଘିଅ ଓ ଦହିରେ ନୈବେଦ୍ୟ ତିଆରି କରିବା ଉଚିତ। ଦହି-ଭାତ, ପିଠା, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମାଂସ ଓ ଖାଦ୍ୟ ଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। ଗାଈ, ଶଂଖ, ଗାଡ଼ି, ସୁନା, ବସ୍ତ୍ର ଓ ଘୋଡ଼ା—ଏହା ଗ୍ରହମାନେ ସହିତ ସଦା ସମ୍ମାନିତ ହେଉଛନ୍ତି, କାରଣ ଏହାରୁ ରାଜ୍ୟାଦି ଫଳ ମିଳେ। ଏଠିରେ ଏକଶତି ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହାକୁ "ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କଥିତ ଗ୍ରହଶାନ୍ତି ବିବରଣ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଆଶ୍ରମୀର ଧର୍ମ କଥା କହିଲେ। ସେ କହିଲେ, ଅରଣ୍ୟବାସୀ ନିଷ୍କଳଙ୍କ, ଅଗ୍ନିର ସେବାକ, ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ଧୈର୍ୟଶୀଳ। ସେ ନିଜ ନିର୍ଭରଶୀଳମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ଆତ୍ମ-ନିୟମରେ ରହି, ଝଟା, ଦାଢ଼ି ଓ ଦେହର ଲୋମ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ସେ ଅଧ୍ୟୟନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ଲିନ୍ନ ରହିଥାଏ। ଆଶ୍ୱୟୁଜ ମାସର କୃତ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିୟମିତ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିବା ଦରକାର। ଚାନ୍ଦ୍ରାୟଣ ବ୍ରତରେ ଭୂମିରେ ଶୋଇବା ଓ ଫଳାଦି ଖାଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ। ଶୀତକାଳରେ ଭିଜା ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଦିନଟିକୁ ଯୋଗାଭ୍ୟାସରେ କାଟି, କ୍ରୋଧ ତ୍ୟାଗ କରି ସବୁଥିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଦରକାର। ଏଠିରେ ଏକଶତି ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହାକୁ "ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କଥିତ ଅରଣ୍ୟବାସୀର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁଣି ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣ କରିଲେ। ସେ କହିଲେ, ପ୍ରାଜାପତ୍ୟ କ୍ରିୟାର ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିକୁ ନିଜ ଭିତରେ ରଖି, ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଏକା ଏକା ଭିକ୍ଷା ନେବା ପାଇଁ ଗ୍ରାମକୁ ଯିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଭିକ୍ଷୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଜିନିଷ ପାଇଁ ଲୋଭୀ, ସେ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। କିନ୍ତୁ ସିଦ୍ଧ ଯୋଗୀ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରି ଏଠି ଅମରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଏଠିରେ ଏକଶତି ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା, ଯାହାକୁ "ୟାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ କଥିତ ଅରଣ୍ୟବାସୀ ଓ ସନ୍ନ୍ୟାସୀର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିବରଣ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବେ ନରକର ଧ୍ୱଜ ଉପରୁ ଦୁଷ୍କର୍ମର ନାଶ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସୁନା ଚୋର କୀଟ କିମ୍ବା ପୋକାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସଂଗ କରୁଥିବା ଘାସ ଆଦିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟାରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଫଳ ହୋଇପାରେ କିମ୍ବା ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁର୍ଗତି ଶିଶୁରେ ଆସିପାରେ। ଧାନ ଚୋର, ଅତିରିକ୍ତ ଅଙ୍ଗ ଥିବା, ଅପବାଦ କରୁଥିବା କିମ୍ବା ନାକ ଦୁର୍ଗନ୍ଧ ଥିବା ଲୋକ—ସେମାନେ ଦୁଃଖ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ବ୍ରାହ୍ମଣର ଧନ ଚୋର କିମ୍ବା କନ୍ୟା କିଣିଥିବା ଲୋକ ବନରେ ରାକ୍ଷସ କିମ୍ବା ବୃଷ ହୁଏ। ଶଶା ଚୋର କ୍ଷେତ୍ରମୂଷ ହୁଏ, ମାଂସ ଚୋର ଗୃଧ୍ର, ବସ୍ତ୍ର ଚୋର କୁଷ୍ଠରୋଗୀ, ଲୁଣ ଚୋର ଟିଟିରା ପକ୍ଷୀ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶୁଭ ଚିହ୍ନହୀନ, ସେମାନେ ଦରିଦ୍ର ଓ ନିମ୍ନ ଜନ୍ମରେ ଆସନ୍ତି; ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଥିବାମାନେ ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।