ପୁରାଣ ଓ ଅଠରୋଟି ଶାସ୍ତ୍ର ତିଆରି ହେଲା, ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପୁରାଣ, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର, ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର ଉଲ୍ଲେଖ୍ୟ। ଏହିଭଳି ଶ୍ରୀଗରୁଡ଼ ମହାପୁରାଣର ପୂର୍ବଖଣ୍ଡ ଅଚାରଖଣ୍ଡର ସତ୍ତାଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ମନୁମାନ୍ୟ ବଂଶର ବିବରଣୀ’ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଛି। ଏଠି ହରି, ବ୍ରହ୍ମା, ଅନ୍ୟ ଦେବତା ଓ ହରଙ୍କୁ ମନ୍ବନ୍ତର ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ। ଏହି କଥାକୁ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ କହିଛନ୍ତି: ସେ, ଯିଏ ଭୟହୀନ ଓ ଅପାର ମାୟାର ଧାରକ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିଫିରୁଥିଲେ। ସେ ନ ଅଗ୍ନି ରଖିଥିଲେ, ନିଜ ଘର ନଥିଲା, ଦିନକୁ ଗୋଟିଏ ମାତ୍ର ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ମଠ କିମ୍ବା ଆଶ୍ରମ ନଥିଲା। ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଲେ: “ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ତୁମ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି, ଏହିପରି ଆମେ ଅବିରତ ବନ୍ଧନରେ ରହୁଛୁ, କ୍ଷଣମାତ୍ର ପାଇଁ ବି ନୁହେଁ। ଗୃହସ୍ଥ ହେଉଛି ସେଇ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ଉଚିତ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାଏ। ‘ସ୍ୱାହା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ, ଏବଂ ‘ସ୍ୱଧା’ ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ତୃପ୍ତ କରେ। ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ଦେବତା, ଋଷି, ପୂର୍ବଜ ଓ ନିଜ କୃତ୍ୟର ଋଣରେ ବନ୍ଧା ଅଛି। ଯଦି ପୁତ୍ର ସୃଷ୍ଟି ନହୁଏ, ଦେବତା ଓ ପୂର୍ବଜଙ୍କୁ ଉଚିତ ଭାବେ ତୃପ୍ତି ଦିଆଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଃଖ, ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ ମାର୍ଗରେ ଯଦି ପୁତ୍ର ହୁଏ, ସେ ତୁମର ହୁଏ। ଅତି ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ପାପ ପ୍ରେରଣାରେ ଯଦି ପତ୍ନୀ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ, ତାହା ନିନ୍ଦନୀୟ। ବିଚାର ଛାଡ଼ି କିଛି କରିଲେ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆସେ। ଯିଏ ନିର୍ମୋହ, ସେ ପ୍ରତିଦିନ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରେ। ଅନେକ ଜନ୍ମର କର୍ମର ମାଟି ଲାଗିଥିଲେ ବି, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶିଖାଇଛନ୍ତି, ଏହିପରି ଚର୍ୟା ତୁମର ମାର୍ଗ ନୁହେଁ। ପଞ୍ଚ ମହାୟଜ୍ଞ, ତପସ୍ୟା ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଭ ଦୂର ହୁଏ। ଯିଏ ଉଚିତ ମନୋଭାବରେ କର୍ମ କରେ, ସେ ବନ୍ଧନରେ ପଡ଼େନାହିଁ। ପୂର୍ବ କର୍ମ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା କ୍ରମେ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ଏଭଳି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି ଓ ବନ୍ଧନରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି। ତେବେ ରୁଚି ପଚାରିଲେ: “ପ୍ରଭୁମାନେ, ତେବେ ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ମୋତେ କର୍ମରେ ନିୟୋଜିତ କରୁଛନ୍ତି?” ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଲେ: “ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, କର୍ମ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ କର୍ମ ଛାଡ଼ିବାର ଦୋଷ ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତି କରେନାହାନ୍ତି। ଭବାନୀ ଭାବନ୍ତି, ‘ମୁଁ ନିଜେ ପବିତ୍ର ହେବି।’ ଅଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ବିଷ ଭଳି ଉପକାରୀ ହୁଏ। ତେଣୁ, ବତ୍ସ, ଉଚିତ ଭାବେ ବିବାହ କରିବା ଉଚିତ। ତେବେ ସେ କହିଲେ, “ମୁଁ ବୃଦ୍ଧ—କିଏ ମୋତେ ଝିଅ ଦେବେ?” ପୂର୍ବଜମାନେ କହିଲେ, “ଏହା ଆମ ପାଇଁ ବି ଅପମାନ ଓ ତୁମ ପାଇଁ ବି ଅବନତି। ଏପରି କହି, ତାଙ୍କ ପିତା, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, କ୍ରଉଞ୍ଚୁକୁ ସମ୍ବୋଧନ କଲେ। ଏଠି ଏଠି ‘କର୍ମ ଜ୍ଞାନ’ ନାମକ ଅଠାଠିଏ ଅଧ୍ୟାୟ ଶେଷ ହେଲା। ତାପରେ, ପଚାରିଲେ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ପୁନି କ୍ରଉଞ୍ଚୁକିଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ମୁନି ଏକ କନ୍ୟା ଲାଗି ଭୂମିରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଅତି ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମନ ଉଦ୍ବେଗରେ ଭରିଗଲା। ‘ମୁଁ କଣ କରିବି? କେଉଁଠି ଯିବି? କିପରି ପତ୍ନୀ ପାଇବି?’—ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ସେଇ ମହାତ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଜନ୍ମ ନେଲା। ଏହାପରେ, ଏକାଗ୍ର ମନେ ସେ ଶତ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ଧରି ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ, ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଉଗ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏହାପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ ବ୍ରହ୍ମା ସାକ୍ଷାତ୍ ସେଠାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ନେତୃତ୍ୱ କରନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: “ତୁମେ ପ୍ରଜାପତି ହେବ; ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ।